1. Giriş: Sıkıntı Değişimin Başlangıç Noktasıdır

Toplum çoğu zaman mevcut durumun verileri üzerinden analiz edilir. Ancak bu yaklaşım, toplumsal değişimin asıl tetikleyicisini gözden kaçırır: toplumun kendi mevcudiyetinden duyduğu sıkıntı. Toplum, sadece var olanı sürdürmez; var olan yetersiz geldiği anda alternatif aramaya başlar. Bu çalışma, sıkıntıyı bir kriz değil, yaratıcı bir eşik olarak ele alır. Toplumsal normlar, ihtiyaçtan çok bıkkınlıkla değişir. İnsan, içinde bulunduğu mekânı, bedeni ve gündelik hayatı yetersiz bulduğunda, henüz var olmayan başka bir dünyayı hayal etmeye yönelir.

2. Görsel Medya: Temsil Değil, Öneri

Görsel medya—özellikle karikatür, anime ve animasyon—çoğu zaman gerçekliğin absürt bir temsili olarak değerlendirilir. Oysa burada esas işlev, olanı göstermek değil; olmayanı önermektir. Bu bağlamda üç temel aşama:

• El çizimi ile fiziksel sınırları askıya alarak sınırsız bir öneri alanı açar. Yerçekimi, ölçek ve biyoloji bağlayıcı değildir.
• Anime, bu olağanüstü hâlleri tekrar ve anlatı yoluyla kendi evreninde sıradanlaştırır. Böylece izleyicinin algı eşiği değişir ve tasarım ile fiziksel gerçeklik arasında sınırlar bulanıklaşır.
• Animasyon, insanın gerçekleştiremeyeceği eylemleri hareketli hâle getirir. Uçmak, dönüşmek, mekânı bükmek mümkünmüş gibi deneyimlenir ve gerçekliğe alternatif oluşturur.

Bu süreçte animasyon, bir temsil aracı değil; gelecekte normalleşecek davranış ve mekânların provasıdır. CGI ve görsel efektlerde bu anlayışla birer animasyon kabul edilebilir.

3. Verinin Sınırı: Neden Yanıltıcıdır?

Veri, doğası gereği geçmişe aittir. Bir davranış ya da tercih veriye dönüştüğünde, artık gerçekleşmiş ve tüketilmiştir. Bu nedenle veriyle gelecek kurmak, geçmişin izlerini çoğaltmaktan öteye gidemez. Buna karşılık görsel öneriler, henüz ölçülmeyen bir geleceği işaret eder. Bugün bir animasyonda görülen imkânsız bir beden ya da fütüristik bir kent, veri değildir; fakat yarının normunun zihinsel altyapısını oluşturabilir. Bu nedenle normlar, istatistiklerden değil; kitlelerin hayal gücünü harekete geçiren görsel kurgulardan doğar önerisi güç kazanır.

4. Süreç: Olağanüstü Nasıl Normalleşir?

Toplumsal dönüşüm tek bir anda gerçekleşmez; döngüsel bir süreçtir:

1. Sıkıntı: Mevcut gerçeklik yetersiz gelmeye başlar.
2. Öneri: Medya, olağanüstü bir alternatif sunar.
3. Benimseme: Yeni kuşaklar bu alternatifi içselleştirir.
4. Normalleşme: Bir zamanlar imkânsız görünen, gündelik hayatın parçası olur.

Bugün mimarlık, moda veya toplumsal imgelerle gördüğümüz pek çok form, bu sürecin sonucudur. Önce sahnede örneklenir, sonra gündelik yaşamda talep edilir.

5. Sonuç: Normları Veri Değil, Öneri Kurar

Böylece, toplumsal normların veriye bakılarak değil; sıkıntıya yanıt veren görsel öneriler üzerinden oluştuğunu savunulabilir. Karikatürler, anime ve animasyonlar geleceğin prova alanlarıdır. Mimarlık, şehircilik ve sosyal bilimler, geleceği anlamak istiyorsa geçmişin tablolarına değil; bugün henüz “gerçek” sayılmayan ama zihinleri dönüştüren görsel dünyalara odaklanmalıdır. Çünkü yarının normali, bugünün ölçülemez hayallerinde şekillenmektedir.

1. “Genç” Tanımı ve Veri Sınırı: 22–31 Yaş Grubunu Nasıl Okumalıyız?

Türkiye’de “genç işsizliği” denildiğinde genellikle TÜİK’in düzenli olarak yayımladığı 15–24 yaş aralığı referans alınmakta. Ancak 22–31 yaş arası, yani “genç yetişkin” olarak adlandırabileceğimiz grup, hem Türk kültür yapısında daha uygun bir aralık olmakta hem de iş hayatına yeni atılmanın getirdiği zorlukları ve kariyerinde istikrar arayışına sahip bu grup yerel ekonominin geleceğini oluşturmaktadır. Bu nedenle, bu grubun dinamikleri öncelikli olarak incelenmiştir.

Bu yazıda, belediyelerin uygulayabileceği somut politikaları tartışırken, genel eğilimleri 15–24 yaş verileri üzerinden okuyacak, ancak çözümlerimizi doğrudan 22–31 yaş grubunun ihtiyaçlarına odaklayacağız. Unutulmamalıdır ki, Balıkesir gibi spesifik bir il için bu yaş aralığına özel düzenli veri akışı bulunmamaktadır. Bu durum, belediyelerin kendi yerel ölçüm sistemlerini kurmasının ne kadar kritik olduğunu göstermektedir.

2. 2021–2025 Arası Genç İşsizliğinde Genel Tablo (TÜİK Verileri)

TÜİK’in 15–24 yaş arası için açıkladığı veriler, genç işsizliğinde kademeli bir iyileşme olduğunu gösteriyor:

• 2021: %22,6
• 2023: %17,4
• 2025 (Haziran): %16,2

Bu genel düşüş olumlu bir işaret olsa da, 22–31 yaş grubunun karşılaştığı yapısal sorunlar devam etmektedir. Peki, bu sorunların temelinde ne yatıyor ve belediyeler bu konuda ne yapabilir?

3. Genç Yetişkin İşsizliğini Tetikleyen Temel Mekanizmalar (Belediye Perspektifi)

Belediyeler ulusal ekonomi politikalarını değiştiremez, ancak yerel işgücü piyasasını doğrudan etkileyebilirler. Genç yetişkin işsizliğinin temelinde üç yerel mekanizma yatar:

1 . Yerel Talep Uyuşmazlığı: İş vardır, ancak doğru adayla doğru zamanda buluşamaz. Bir ilçedeki sanayi işçisi ihtiyacıyla, diğer ilçedeki hizmet sektörü mezunu gencin profili eşleşmez. 2 . “İnce Pazar” Sorunu: İş arayan ve işveren havuzunun küçük olduğu yerlerde, doğru adayın bulunması zorlaşır ve işe yerleşme süreçleri uzar. 3 . İşe Başlama Maliyetleri: Özellikle büyük şehirlerde kira, ulaşım ve (varsa) çocuk bakımı gibi yüksek maliyetler, gençlerin düşük maaşlı veya uzak konumdaki işleri kabul etmesini engeller.

4. Belediyelerin Kendi Başlarına Yapabileceği Hızlı ve Sürdürülebilir Çözümler

Ulusal politikalara bağlı kalmadan, belediyeler kendi kaynaklarıyla aşağıdaki somut adımları atabilir:

Çözüm 1: Belediye İstihdam Ofisi 2.0: “Eşleşme” Odaklı Bir Platform

Bu, sadece iş ilanlarının asıldığı bir pano değil, iş arayanla işvereni aktif olarak eşleştiren, veri toplayan ve süreci yöneten bir yapı olmalıdır.

• 0-90 Gün İçinde Ne Yapılabilir?
  • Belediye içinde bir İstihdam Masası ve basit bir web portalı kurulur.
  • İşverenlerden standart bir formatta (görev tanımı, ücret aralığı, vardiya, servis durumu) açık pozisyon bilgileri toplanır.
  • 22–31 yaş arası gençlerden temel profilleri (eğitim, yetenek, konum, çalışma tercihleri) alınır.
• Başarı Ölçütü: İlk 90 günde oluşturulan aday ve işveren havuzu, yapılan mülakat sayısı ve en önemlisi, 3. ayın sonunda hala aynı işte devam etme oranıdır.

Çözüm 2: Mikro-Staj ve İşbaşı Deneme Programları (8-12 Hafta)

Gençlerin en büyük engeli olan “deneyim eksikliği” sorununu aşmak için, belediye yerel işverenlerle bir araya gelerek kısa süreli (8-12 hafta) işbaşı deneme programları tasarlar. Belediye bu süreçte;

• Programın hukuki çerçevesini ve sözleşme şablonlarını hazırlar.
• İşveren havuzu oluşturur ve doğru adayları yönlendirir.
• Program sonunda belediye onaylı, yerel firmaların tanıdığı bir beceri doğrulama belgesi verir.

Çözüm 3: Belediye Akademi: İşverenin İhtiyacına Yönelik Modüler Eğitimler

Uzun ve teorik eğitimler yerine, doğrudan yerel sanayinin ve hizmet sektörünün ihtiyaç duyduğu becerilere odaklanan kısa, yoğun ve pratik eğitimler düzenlenir.

• Örnek Modüller: Depo ve lojistik yönetimi yazılımları, ön muhasebe, CNC operatörlüğüne giriş, temel veri analizi ve raporlama.
• Kritik İlke: Eğitim içeriğini, belediyenin kuracağı Yerel İşveren Konseyi belirlemelidir. Belediye sadece organizasyonu üstlenir.

Çözüm 4: Belediye Alımlarında Yerel Genç İstihdamı Şartı

Belediyeler, hizmet alımı yaptıkları (temizlik, peyzaj, bakım-onarım, organizasyon vb.) ihalelerde, yüklenici firmalara “yerel genç istihdamı” taahhüdü için ek puan veya avantaj sağlayabilir. Bu, belediyenin kendi kadrosunu şişirmeden, özel sektörde kalıcı istihdam yaratmasını sağlar.

Çözüm 5: İşe Erişim Maliyetlerini Düşüren Hedefli Destekler

Bir gencin işi kabul etmesinin önündeki en büyük engellerden biri, ilk maaşını alana kadar geçecek süredeki masraflardır.

• Ne Yapılabilir?
  • İşe yeni başlayan bir gence ilk 3 ay boyunca ulaşım desteği (belediye toplu taşıma kartına yükleme vb.).
  • Çalışan ebeveynler için belediye kreşlerinde kontenjan önceliği.
  • Vardiyalı işler için gece ulaşımını kolaylaştıracak servis güzergahı optimizasyonları.

Bu destekler, sürekli bir sosyal yardım değil, istihdamı teşvik eden, başlangıç odaklı ve geçici birer kaldıraçtır.

5. Yerel Yönetimler İçin 12 Aylık Uygulama Yol Haritası

1. İlk 3 Ay:

   • İstihdam Ofisi 2.0 kurulur.
   • İşveren Konseyi oluşturulur ve en çok ihtiyaç duyulan 10 beceri listelenir.
   • Başvuru, mülakat ve işe yerleştirme verilerini takip edecek bir ölçüm panosu tasarlanır.

2. 3-6 Ay:

   • En az iki farklı sektörde (örneğin lojistik ve turizm) pilot mikro-staj programları başlatılır.
   • Belediye Akademi’de ilk dört modül açılır.

3. 6-12 Ay:

   • Belediye ihalelerine yerel genç istihdamı şartı eklenir.
   • İşe yeni başlayanlar için ulaşım ve kreş gibi destek programları hayata geçirilir.

Sonuç olarak, ulusal işsizlik oranlarındaki istatiksel düşüşe bel bağlamak yerine, belediyeler kendi yetki alanlarında yerel işgücü piyasasını canlandırarak, eşleşme verimliliğini artırarak ve gençlerin önündeki somut engelleri kaldırarak mevcut sorunları çözücü adımlarla kalıcı farklar yaratabilirler. Başarı, ulusal verilerde değil, yerelde işe yerleştirilen ve o işte kalıcı olan gençlerin sayısında gizlidir.

Uyarı: Bu makale, kamuya açık TÜİK verileri ve akademik çalışmalara dayalı bir politika analizidir. Belirtilen veriler, referans alınan kaynakların yayımlandığı tarihlerdeki duruma göre yorumlanmıştır.

Kaynakçalar:

• Anadolu Agency. (2023, March 23). Türkiye's unemployment rate down in 2022.
• Anadolu Agency. (2024, March 25). Türkiye's unemployment hits 10-year low in 2023.
• Hürriyet Daily News. (2025, July 30). Unemployment rate ticks up to 8.6 percent in June.
• Chetty, R. (2004). Consumption Commitments, Unemployment Durations, and Local Risk Aversion (NBER Working Paper No. 10211).
• Holzer, H. J. (1989). Employment, Unemployment and Demand Shifts in Local Labor Markets (NBER Working Paper No. 2858).
• Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2022). İstatistiklerle Türkiye 2021.
• Haberler.com. (2025, July 18). TÜİK, gençlerin iş gücü piyasasındaki durumunu açıkladı.
• Türkiye İş Kurumu (İŞKUR). (t.y.). Balıkesir İşgücü Piyasası Araştırması.

Mimarideki en derin önyargılardan biri görünmezdir: "Kullanıcı" dendiğinde akla gelen, genellikle genç, hareketli, üretken ve bedensel olarak "sağlam" bir figürdür. Bu varsayım o kadar doğal görülür ki, pek çok tasarım engelliliği otomatik olarak "özel durum" olarak kodlar.

Aslında bu bir ideolojidir - yani mevcut düzeni kaçınılmazmış gibi gösteren düşünsel bir çerçeve. "Sağlamlık ideolojisi" denen bu yaklaşım, engelli bedenleri tasarım sürecinin dışında tutar. Sonuç? Projeler bitip "erişilebilirlik kontrol listesi" çıktığında eklenen rampalar, asansörler ve özel tuvaletler.

Ancak sorun yalnızca teknik eksikliklerde değil. Modern mimarinin temel prensibi "form işlevi izler" olduğunda, işlevi tanımlayan "normal" beden olur. Engellilik ise bu normun dışında kalan bir "sapma" olarak görülür. Bu, mimari programın baştan itibaren belirli beden tiplerini göz ardı etmesi anlamına gelir.

Erişilebilirlik Yeterli mi?

Son yıllarda erişilebilirlik standartları yaygınlaştı. Bina girişlerinde rampalar, geniş kapılar, sesli ikazlar... Ancak bu teknik çözümler sorunu gerçekten çözüyor mu?

Mimarlık tarihçisi David Gissen'e göre, erişilebilirlik odaklı yaklaşım 1950'lerden beri tekerlekli sandalye kullanıcılarının beden ölçüleri üzerinden şekillendi. Bu, engelliliği sadece "dolaşım ve hareketliliğin işlevsel bir problemi" olarak gördü. Oysa mimarlığın tarihsel anlatıları, anıtsallığı, çevre ve yapı teknikleri gibi daha geniş alanlarındaki engelleyici yapılar görünmez kılındı.

Jos Boys ise "erişilebilirlik" söylemini eleştiriyor: Engellilik tasarımın sonunda kontrol edilen bir madde olmaktan çıkarılıp, tasarımın başlangıç koşulu olarak düşünülmeli. Engellilikten hareketle tasarlamak, mimarlığı sadece "daha kapsayıcı" değil, aynı zamanda kuramsal ve estetik olarak daha yaratıcı kılabilir.

Örneğin, bir rampa yalnızca mevzuata uygun eğimde olmamalı; aynı zamanda kamusal oturma, gölgeleme ve sosyal karşılaşma olanağı sunan bir kentsel unsur olarak tasarlanmalı.

Okulda ve Ofiste: Neden Hâlâ Dışlanıyoruz?

Sağlamlık ideolojisi sadece binalarda değil, mimarlık eğitiminin kendisinde de işliyor. Polonya'da yapılan bir araştırma, engellilik temalı akademik yayınların mimarlık alanında düşük puanlarla değerlendirildiğini gösteriyor. Bu da üniversiteleri bu alanda çalışmaktan caydırıyor.

Mimarlık stüdyolarındaki "yüksek tempo, uzun çalışma saatleri, yoğun maket yapımı" kültürü, bedensel dayanıklılık gerektirir. Engelli ya da kronik hastalığı olan öğrenciler için bu, yapısal bir dışlanma mekanizmasıdır. Stüdyo, "herkes eşit rekabet eder" varsayımıyla kesişimsel eşitsizlikleri görünmez kılar.

Bourdieu'nün de vurguladığı gibi, akademik alan belirli "kültürel sermaye" türlerini değerli görür. Engellilik araştırmaları, yüksek etki faktörlü dergiler ve prestijli stüdyolarla bağlantı kuramadığı için "riskli" ve "meşru olmayan" bir alan olarak kalır.

Farklı Bedenler, Farklı Hızlar: Yeni Bir Tasarım Dili

Kamusal mekân tasarımında sağlamlık ideolojisi "akışın sürekliliği" ve "verimli hareket" gibi hedeflerle somutlaşır. Ancak bu hedefler, engelli, yaşlı, çocuklu ya da yoksul kullanıcıları dışlayabilir.

Jos Boys'un "slow space" (yavaş mekân) kavramı, mekânı yalnızca hızlı ve üretken bedenler için değil, farklı hızlara ve duyusal deneyimlere imkân veren bir altyapı olarak düşünmeyi önerir. Bu, düşük tempolu dolaşıma uygun oturma-bekleme alanları, doğrusal olmayan dolaşım şemaları ve farklı duyusal hassasiyetlere hitap eden detaylar anlamına gelir.

Ayrıca, engellilik deneyimi tek başına ele alınamaz. Kimberlé Crenshaw'ın "kesişimsellik" kavramı, engelliliğin cinsiyet, sınıf, ırk gibi diğer kimliklerle birleştiğinde çok katmanlı ayrımcılık yarattığını gösterir. Engelli bir kadın, gece yarısı sokakta hem engelli hem de kadın olma nedeniyle artan risklerle karşılaşır. Bu, aydınlatma, görüş alanı, kaçış imkânları gibi tasarım parametrelerini değiştirir.

Nasıl Bir Mimarlık İstiyoruz?

Sağlamlık ideolojisine karşı durmak, sadece daha fazla rampa talep etmekle sınırlanamaz. Tasarımın başlangıç varsayımlarını, temsil biçimlerini ve kuramsal referanslarını yeniden kurmayı gerektirir.

İşte öneriler:

1. Engellilikten başlamak: Tasarım süreci "ortalama kullanıcı" varsayımıyla değil, hareket, algı ve iletişimde zorlanan bedenlerin günlük deneyimleriyle başlamalı. Tasarım atölyelerinde engelli bireylerle ortak çalışma yapılmalı.

2. Erişilebilirlik + X: Yönetmeliklerin öngördüğü standartlar asgari koşul olarak kabul edilmeli; tasarım bu minimumu aşan sosyal ve estetik hedefler eklemeli.

3. Kesişimsel risk analizi: Tasarımın erken safhalarında, engellilik ile cinsiyet, yaş, sınıf ve ırkın kesişiminden doğan riskler tartışılmalı.

4. Sıradışı kullanımları görünür kılmak: Yapı programı ve temsil dili, sıradışı görülen kullanımları da meşru pratikler olarak içermeli. Temsil çizimlerinde engelli bedenler çoğul ve gündelik halleriyle gösterilmeli.

5. Kurumsal dönüşüm: Mimarlık fakültelerinde ve meslek odalarında, engellilik ve mimarlık kesişiminde dersler, sertifika programları ve araştırma merkezleri kurulmalı.

Hepimiz Engel Adayıyız

"Bugün tasarladığımız yapılar, yarın bizzat kendimizin ihtiyaç duyabileceği kırılganlık ve bakım hâllerine ne ölçüde hazırlıklı?" Bu soru, mimarlık için kritik bir dönüşümün kapısını aralıyor.

Sağlamlık ideolojisinin yerine, kırılganlığı, bağımlılığı ve bakım ilişkilerini tasarımın kurucu öğeleri olarak kabul eden bir mimarlık anlayışı, hem engelliler hem de "sağlam" olduğunu düşünenler için daha yaşanabilir şehirlerin önkoşuludur.

Çünkü sonuçta hepimiz engel adayıyız. Yaşlanıyoruz, kazalar geçiriyoruz, geçici ya da kalıcı sakatlıklar yaşıyoruz. Bugün dışladığımız "özel durum", yarın bizim günlük gerçeğimiz olabilir. O zaman neden tasarlamaya bugünden, farklı bedenlerin gerçekliklerinden başlamayalım?

Ne oldu?

ABD merkezli mimarlık yayın organı The Architect’s Newspaper’da 24 Kasım 2025’te yayımlanan habere göre, Trump yönetiminin “One Big Beautiful Bill Act” (OBBBA) adlı kapsamlı mali paketine dayanarak, ABD Eğitim Bakanlığı (Department of Education – DOE) mimarlığı federal öğrenci kredileri açısından “profesyonel derece” listesinden çıkarmayı öngören bir tanım değişikliği hazırlıyor. (The Architect's Newspaper)

Amerikan Mimarlar Enstitüsü (AIA), söz konusu değişikliğe karşı sert bir açıklama yayımlayarak, mimarlığın profesyonel bir alan olarak tanınmamasının hem sembolik hem finansal sonuçlar doğuracağını belirtti. (The American Institute of Architects)

Ne öneriliyor? “Profesyonel derece” tanımı daralıyor

OBBBA, 2025 yazında kabul edilen ve öğrenci kredileri dahil birçok alanda kesinti ve yeniden tanımlama getiren kapsamlı bir yasa. (Wikipedia) Yasa, Eğitim Bakanlığı’na “profesyonel derece” sayılacak yüksek lisans programlarını belirleme ve bu alanlara daha yüksek kredi limitleri tanımlama yetkisi veriyor.

Bakanlığın mimarlığı dışarıda bırakan taslak çerçevesi AIA’nın üyelere yönelik bilgilendirme notunda şöyle özetleniyor: (The American Institute of Architects)

• “Profesyonel derece” listesi, tıp, diş hekimliği, hukuk gibi az sayıdaki yüksek maliyetli programa indirgeniyor.
• Mimarlık bu önerilen listede yer almıyor.
• Bu tanım, yalnızca federal kredi limitlerini belirlemek için kullanılıyor; akademik akreditasyon veya meslek lisansı doğrudan değişmiyor.

Eğer mimarlık bu nihai listede yer almazsa, B.Arch ve M.Arch gibi NAAB akreditasyonlu programlar lisans için profesyonel kabul edilmeye devam edecek; fakat öğrencilerin erişebildiği federal kredi miktarı azalacak. (The American Institute of Architects)

Öğrenci kredilerinde ne değişiyor?

Önerilen sistem, 1 Temmuz 2026’dan itibaren yürürlüğe girecek yeni kredi düzenine dayanıyor. AIA’nın teknik brifingine ve mimarlık kariyer rehberleri tarafından yapılan özetlere göre, planlanan yapı şöyle: (The American Institute of Architects)

• Tüm lisansüstü öğrenciler için (standart programlar)

  • Yıllık kredi üst sınırı: 20.500 dolar
  • Toplam (yaşam boyu) kredi üst sınırı: 100.000 dolar

• “Profesyonel derece” sayılan programlar için

  • Yıllık kredi üst sınırı: 50.000 dolar
  • Toplam kredi üst sınırı: 200.000 dolar

• Grad PLUS kredileri (sınırsıza yakın borçlanma imkânı tanıyan ek kredi programı) kaldırılıyor. (The American Institute of Architects)

Mimarlık “profesyonel derece” listesinin dışında bırakılırsa, mimarlık öğrencileri tıp ya da hukuk öğrencilerine tanınan yüksek limitlerden değil, standart 100.000 dolarlık üst sınırdan yararlanabilecek. Stüdyo yükü ağır, eğitim süresi uzun ve malzeme/atölye giderleri yüksek bir alan için bu sınırın, özellikle orta–alt gelir grupları açısından ciddi bir bariyer oluşturacağı ifade ediliyor. (PA | Architecture and Technology)

Mimarlık camiasının tepkisi

AIA, 21 Kasım tarihli basın açıklamasında, mimarlığı profesyonel saymayan her türlü politika ve düzenlemeye “şiddetle karşı çıktığını” belirtiyor. Açıklamada özetle: (The American Institute of Architects)

• “Mimar” unvanının uzun ve yoğun bir eğitim, kapsamlı mesleki sınavlar ve zorlu bir lisans süreciyle kazanıldığı,
• Kredi tavanının düşürülmesinin, mimarlık eğitimine erişebilen kişi sayısını azaltacağı ve ABD’nin bu alandaki küresel konumunu zayıflatacağı vurgulanıyor.

Ulusal Mimarlık Kayıt Kurulu (NCARB) da benzer şekilde, mimarlığın profesyonel derece listesinden çıkarılmasının “kamu yararı” aleyhine sonuçlar doğuracağını, çünkü daha az kişinin lisanslı mimar olma yoluna girebileceğini belirtti. (ncarb.org)

Mimarlık okullarını temsil eden ACSA (Association of Collegiate Schools of Architecture) ve çeşitli fakülte üyeleri ise, bu hamlenin özellikle ilk kuşak üniversite öğrencileri, azınlık gruplar ve ekonomik olarak dezavantajlı kesimler üzerindeki etkisinin altını çiziyor; Archpaper haberinde de bu kaygılara yer verildiği belirtiliyor. (archcareersguide.com)

Bakanlık ne diyor?

Eğitim Bakanlığı, 24 Kasım tarihli “Myth vs. Fact: The Definition of Professional Degrees” başlıklı metninde eleştirilere yanıt veriyor ve özetle şu çerçeveyi çiziyor: (U.S. Department of Education)

• “Profesyonel derece” tanımının, sadece hangi programların daha yüksek kredi limitlerine erişeceğini belirleyen içsel bir idari sınıflama olduğu,
• Bunun, ilgili mesleklerin “değerine” veya “profesyonel sayılıp sayılmadığına” ilişkin bir yargı içermediği,
• Yeni limitlerin, bazı yüksek lisans programlarının yıllardır süren ücret artışlarını frenlemeyi ve öğrencileri “aşırı borç yükünden” korumayı amaçladığı,
• Taslağın hâlâ resmî bir yönetmelik olarak yayımlanmadığı ve 2026 başında kamuoyuna açılacak bir yorum süreciyle birlikte nihai hâlini alacağı

ifade ediliyor.

Bakanlık, özellikle hemşirelik eğitimi üzerinden yükselen eleştirileri “yanlış bilgilendirme” olarak nitelendiriyor; buna karşın bağımsız haberler ve sektör analizleri, yeni limitlerin hem sağlık alanında hem mimarlıkta erişimi daraltabileceği uyarısında bulunuyor. (San Antonio Express-News)

Mimarlık eğitimi ve meslek lisansı etkileniyor mu?

Buradaki kritik ayrım şu:

• Değişen: Federal kredi rejimi ve mimarlık öğrencilerinin borçlanabileceği üst sınır.
• Değişmeyen: NAAB akreditasyon sistemi, eyalet bazlı mimarlık lisans koşulları ve bu anlamda “profesyonel derece” kabulü. (The American Institute of Architects)

Yani mimarlık eğitiminin lisans/lisansüstü düzeyde meslek için zorunlu oluşu ve mimar unvanı almak için gerekli akademik yol haritası değişmiyor. Fakat bu yolun finansmanı zorlaşırsa, alana girebilen öğrenci profili daralabilir; özellikle yüksek harçlı özel okullar ve büyük kentlerdeki programlar için bu risk daha da belirgin. (PA | Architecture and Technology)

Daha geniş çerçeve: Sadece mimarlık değil

Yeni “profesyonel derece” tanımı, yalnızca mimarlığı değil, muhasebe, sosyal hizmet, hemşirelik, fizyoterapi ve bazı eğitim alanları gibi pek çok mesleği de daha düşük kredi limitleri kapsamına itiyor. (San Antonio Express-News)

Eleştiriler, OBBBA’nın bütçe ve borç hedefleri doğrultusunda, toplum için kritik birçok profesyonel alanın eğitim erişimini dolaylı biçimde kısıtlama riski taşıdığı yönünde. Buna karşılık, yönetim kanadı, sınırsıza yakın borçlanma imkânının üniversite harçlarını şişirdiği ve öğrencileri sürdürülemez borçlar altında bıraktığı argümanını öne çıkarıyor. (U.S. Department of Education)

Süreçte sonraki adım ne?

AIA’nın üye bilgilendirmesine göre: (The American Institute of Architects)

• Mimarlığın “profesyonel derece” listesinden çıkarılmasına ilişkin taslak, 2025 Kasım itibarıyla müzakere sürecini tamamlamış durumda.
• 2026 başında resmî bir taslak yönetmelik olarak yayımlandığında, kamuoyu için bir resmî görüş bildirme (public comment) süreci açılacak.
• AIA, ACSA, NCARB ve diğer paydaşlar bu süreçte mimarlığın listeye yeniden alınması için koordineli bir lobi faaliyeti yürütmeyi planlıyor.

Dolayısıyla mimarlık derecelerinin federal krediler açısından nihai statüsü, 2026 yılı içinde yayımlanacak nihai kural ve olası siyasi–hukuki itirazlar sonrasında netleşecek.

Özet: Mimarlık öğrencileri için ne anlama geliyor?

• ABD’de mimarlık yüksek lisansı düşünen öğrenciler, mevcut taslak korunursa,

  • maksimum 100.000 dolar federal krediyle yetinmek zorunda kalabilir,
  • ek finansmanı özel kredilerden veya kişisel kaynaklardan sağlamak durumunda kalabilir. (The American Institute of Architects)

• Bu durum, özellikle gelir dağılımı adaletsiz kentlerde, mimarlık eğitimini daha elit ve seçkinci bir yöne itebilir.

• Mimarlık örgütleri, bunun hem mesleğin toplumsal çeşitliliğini hem de uzun vadede kamusal mekân kalitesi ve sürdürülebilirlik hedeflerini olumsuz etkileyeceği görüşünde. (ncarb.org)

Kısacası, Archpaper’ın haberleştirdiği bu yeni düzenleme, mimarlığın meslek olarak hukuki statüsünü doğrudan değiştirmese de, “kimlerin mimar olabileceği” sorusunu kredi limitleri üzerinden yeniden tanımlayan, politik olarak da tartışmalı bir eşik oluşturuyor.

• San Antonio Express-News
• Investopedia
• Houston Chronicle
• theweek.com

Öz

Bu makale, “Yapay zekâ mimarların işini elinden alacak mı?” sorusunu, basit bir “yerine geçme” tartışmasından çıkararak, mimarlık pratiğinin dönüşümü bağlamında eleştirel biçimde irdelemektedir. Çalışma, hesaplamalı tasarım, yapay zekâ destekli tasarım araçları ve mimarlık eğitimi üzerine güncel literatürü inceleyen kavramsal bir derleme niteliğindedir. Öncelikle, parametrik, generatif ve algoritmik tasarım kavramlarının tarihsel arka planı özetlenerek, yapay zekânın bu çerçeve içindeki konumu tartışılmaktadır. Ardından, yapay zekânın mimarlıkta performans odaklı tasarım, generatif üretim, görsel konsept geliştirme ve mimarlık eğitiminde stüdyo kültürünün dönüşümü gibi alanlardaki kullanım pratikleri incelenmektedir. Bulgular, yapay zekânın tekrarlayan ve rutin görevleri otomatikleştirerek tasarım sürecini hızlandırdığını, sürdürülebilirlik ve enerji performansı gibi ölçülebilir parametreleri tasarımın erken safhasına taşıdığını göstermektedir. Bununla birlikte, bağlamsal okuma, yaratıcı sentez ve etik/politik sorumluluk alanlarında mimarın rolünün belirleyici olmaya devam ettiği görülmektedir. Sonuç olarak, yapay zekânın mimarlık mesleğini ortadan kaldırmaktan ziyade, mesleğin icra edilmesi için gereken asgari yetkinlik eşiğini yükselttiği ve mimarı “çizim üreten teknisyen” profilinden “veri okuyan, etik çerçeve kuran tasarım stratejisti” profiline doğru ittiği savunulmaktadır.

Anahtar kelimeler: yapay zekâ, mimarlık, hesaplamalı tasarım, generatif tasarım, BIM, mimarlık eğitimi, etik

1. Giriş

“Yapay zekâ mimarların işini elinden alacak mı?” sorusu, mimarlık alanında son yıllarda sıkça dile getirilen bir kaygıyı yansıtmaktadır. Bu kaygı, daha geniş bir teknolojik dönüşüm hikâyesinin parçasıdır: bilgisayar destekli tasarım (CAD), ardından yapı bilgi modelleme (BIM) ve bugün yapay zekâ (YZ) temelli araçlar, mimarlık mesleğinin hem üretim süreçlerini hem de mesleki kimliğini yeniden tanımlamaktadır.

Yapay zekânın mimarlıkta kullanımı üzerine yapılan güncel derleme çalışmalar, özellikle generatif tasarım, mekânsal organizasyon optimizasyonu ve enerji verimliliği gibi alanlarda yoğunlaştığını göstermektedir. (MDPI) Bu çalışmalar, bir yandan tasarım verimliliğinin arttığını, diğer yandan da etik, mesleki kimlik ve eğitim bağlamında yeni tartışma başlıklarının ortaya çıktığını vurgular.

Bu makale, söz konusu tartışmayı “meslek ortadan kalkacak mı?” gibi deterministik bir düzlemde değil, yapay zekânın mimarlık pratiğini nasıl dönüştürdüğü ve bu dönüşümün hangi sınırlar ve imkânlar içinde gerçekleştiği soruları etrafında eleştirel biçimde konumlandırmaktadır. Bu amaçla, hesaplamalı tasarım literatürü, yapay zekâ uygulamalarına ilişkin sistematik derlemeler ve mimarlık eğitiminde yapay zekâ odaklı stüdyo deneyimleri birlikte okunmaktadır. (ScienceDirect)

2. Yöntem

Bu çalışma, ampirik veri toplayan deneysel bir araştırma değil, kavramsal bir literatür derlemesi ve eleştirel değerlendirme niteliğindedir. Yöntem üç ana aşamadan oluşmaktadır:

1. Literatür taraması

   • 2020–2025 yılları arasında yayımlanmış, mimarlıkta yapay zekâ uygulamalarını konu alan derleme ve sistematik incelemeler taranmıştır. Özellikle Li ve arkadaşlarının yapay zekânın tasarım verimliliğine etkisini inceleyen derlemesi ile Bölek ve arkadaşlarının mimarlıkta yapay zekâ uygulamalarına ilişkin sistematik incelemesi temel referanslar arasına alınmıştır. (MDPI)
   • Hesaplamalı tasarım, parametrik ve generatif tasarım kavramlarını açıklayan kuramsal çalışmalar seçilmiştir. (ScienceDirect)
   • Mimarlık eğitimi ve yapay zekâ ilişkisini ele alan son dönem makaleler (AI-assisted studio modelleri, yapay zekâ destekli stüdyo kültürü vb.) incelenmiştir. (SpringerLink)

2. Tematik sınıflandırma Elde edilen çalışmalar, dört ana tema altında kavramsal olarak sınıflandırılmıştır:

   • Yapay zekânın mimarlıkta uygulama alanları (performans analizi, generatif tasarım, görsel üretim vb.)
   • Yapay zekâ ve mesleki rol/kimlik dönüşümü
   • Yapay zekâ ve mimarlık eğitimi
   • Yapay zekâ ve etik/politik boyut

3. Eleştirel sentez Tematik başlıklar altında toplanan bulgular, “yerine geçme tezi” ile “işbirliği tezi” arasındaki gerilim çerçevesinde yeniden okunmuş; tarihsel olarak CAD ve BIM’in mesleğe giriş süreciyle analoji kurularak tartışılmıştır.

Bu yöntem, kapsamlı bir meta-analiz yerine, mimarlık pratiği ve eğitimi açısından teorik olarak anlamlı kırılma ve süreklilik noktalarını görünür kılmayı hedeflemektedir.

3. Bulgular

3.1. Hesaplamalı tasarım çerçevesinde yapay zekânın konumu

Hesaplamalı tasarım literatürü, parametrik, generatif ve algoritmik tasarım kavramlarını mimarlığın son yirmi yılına damga vurmuş üç temel yaklaşım olarak tanımlar. Caetano ve arkadaşları, parametrik tasarımda tasarımcının girdi olarak parametreleri belirlediğini; generatif tasarımda ise performans hedefleri doğrultusunda otomatik çözüm aramasının öne çıktığını vurgular. (ScienceDirect)

Bu çerçevede yapay zekâ, özellikle makine öğrenmesi ve derin öğrenme yöntemleriyle, sadece parametrik varyasyon üreten bir araç olmaktan çıkarak, geniş veri kümelerinden öğrenen, performans tahminleri yapan ve tasarıma ilişkin öneriler üreten bir “hesaplamalı ortak” olarak konumlanmaktadır. Li ve arkadaşları, yapay zekânın tasarım sürecinin erken safhalarında enerji performansı, gün ışığı ve hatta kullanıcı davranışı tahmini gibi alanlarda kullanıldığını ve bunun tasarım verimliliğini artırdığını ortaya koymaktadır. (MDPI)

3.2. Uygulama alanları: Performans, generatif tasarım ve görsel üretim

Bölek ve arkadaşlarının sistematik incelemesi, mimarlıkta yapay zekâ uygulamalarını; biçim üretimi, mekânsal organizasyon, enerji verimliliği, kullanıcı davranış modellemesi ve görsel üretim gibi alt kategorilerde sınıflandırmaktadır. (Dr. Arch) Bu çerçevede öne çıkan bulgular şu şekilde özetlenebilir:

• Performans odaklı tasarım: Yapay zekâ destekli modeller, tasarımın erken safhalarında bina kabuğunun enerji davranışı, gün ışığı dağılımı ve iç mekân konforu gibi parametreler için hızlı öngörüler sağlayabilmektedir. Li ve arkadaşları, bu tür araçların erken dönemde alınan kararlarla enerji verimliliğini artırma ve tasarım süresini kısaltma potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir. (MDPI)

• Generatif tasarım ve biçim arama: Generatif tasarım araçları, tasarımcı tarafından tanımlanan performans hedefleri (maliyet, malzeme, enerji, gün ışığı vb.) doğrultusunda binlerce alternatif üretebilmekte ve bu alternatifleri çok ölçütlü şekilde kıyaslamaya imkân tanımaktadır. Bu durum, özellikle karmaşık geometrilere sahip büyük ölçekli projelerde tasarımcının karar uzayını genişletmektedir. (ScienceDirect)

• Görsel üretim ve konsept geliştirme: Generatif görüntü modelleri (örneğin Midjourney, DALL·E vb.), mimari konsept geliştirme sürecinde atmosfer, malzeme, form ve ışık senaryolarını hızlı biçimde görselleştirmeye olanak sağlamaktadır. Bu araçların, özellikle tasarımın erken safhalarında görsel araştırma ve sunum üretim kapasitesini artırdığı; ancak tasarımı “tam otomatik” hale getirmekten çok, tasarımcının görsel deneme aralığını genişlettiği vurgulanmaktadır. (MDPI)

3.3. Mimarlık eğitiminde yapay zekâ: Stüdyo kültürünün dönüşümü

Yapay zekânın mimarlık eğitimine entegrasyonu, özellikle tasarım stüdyosunun yeniden kurgulanması bağlamında tartışılmaktadır. Özorhon ve arkadaşlarının “AI-assisted architectural design studio (AI-a-ADS)” modeli, yapay zekânın tasarım sürecine “yaratıcı ortak” olarak katıldığı bir stüdyo örgütlenmesi önermektedir. (SpringerLink)

Bu modelde, öğrenciler tasarım problemini tanımlarken, veri toplarken ve konsept geliştirirken yapay zekâ araçlarını kullanmakta; ancak kritik karar noktalarında insan-yapay zekâ etkileşimi stüdyonun temel pedagojik eksenlerinden birini oluşturmaktadır. Karadağ’ın benzer yöndeki değerlendirmeleri, yapay zekâ destekli stüdyoların stüdyo kültürünü tamamen değiştirmekten çok, stüdyo içi roller ve beklentileri yeniden tanımladığını göstermektedir. (DergiPark)

3.4. Tasarım otomasyonu ve mesleki rol dönüşümü

Literatürde, yapay zekâ temelli otomasyonun özellikle tekrarlayan işlerde (metraj, standart detaylandırma, çakışma tespiti vb.) verimlilik sağladığı konusunda geniş bir mutabakat vardır. (MDPI) Bu bulgular, yapay zekânın mimarı bütünüyle işlevsiz kılmasından ziyade, mimarın görev dağılımını değiştirdiğine işaret etmektedir:

• “Çizim yapan mimar” rolü zayıflarken,
• Veriyi okuyan, etik ve bağlamsal çerçeve kuran, çok aktörlü süreçleri yöneten “tasarım stratejisti” rolü öne çıkmaktadır. (Dr. Arch)

4. Tartışma

4.1. “Yerine geçme” ve “işbirliği” tezleri arasındaki gerilim

Popüler tartışmada sıkça karşımıza çıkan “yapay zekâ mimarların yerini alacak” söylemi, çoğu zaman yapay zekâyı homojen ve özerk bir özne olarak kurgulayan indirgemeci varsayımlara dayanır. Oysa incelenen akademik çalışmalar, insan–yapay zekâ ilişkisini “ikame” yerine “işbirliği” olarak tanımlayan daha nüanslı bir çerçeve önermektedir. (MDPI)

Bu çerçevede yapay zekâ:

• Veri yoğun, tekrarlayan ve algoritmik olarak tanımlanabilir görevleri üstlenen,
• Tasarımcıya hızlı geri bildirim ve varyant üretimi sağlayan,
• Performans ve sürdürülebilirlik gibi alanlarda erken evre öngörü kapasitesini artıran

bir araç olarak konumlanır. Buna karşın, problem tanımı, bağlamsal okuma ve etik karar gibi alanlarda insan tasarımcının rolü belirleyici olmaya devam etmektedir.

4.2. Bağlamsal okuma, yaratıcı sentez ve etik/politik sorumluluk

Mimarlık pratiği, yalnızca ölçülebilir performans parametrelerinin yönetimi değil, aynı zamanda kültürel kodların, toplumsal güç ilişkilerinin ve kullanıcı hikâyelerinin mekânsal dile çevrilmesi sürecidir. Yapay zekâ, kullanıcı davranışları, hareket örüntüleri, sosyo-ekonomik göstergeler gibi alanlarda büyük veri setlerini işleyebilse de, bu verilerin hangi mekânsal ve etik çerçeve içinde yorumlanacağı hâlen mimarın sorumluluğundadır.

Kent planlama ve mimarlık literatürü, algoritmik önyargı, veri setlerinde dezavantajlı grupların dışlanması ve gözetim mekanizmalarının güçlenmesi gibi risklere dikkat çekmektedir. (injoqast.net) Bu riskler, mimarın rolünü yalnızca “tasarımcı” olmaktan çıkarıp, aynı zamanda “sorumlu teknoloji kullanıcısı” ve “etik karar verici” konumuna taşımaktadır.

4.3. Tarihsel analoji: CAD ve BIM deneyimi

Yapay zekâ tartışmasını tarihsel bağlamda konumlandırmak için CAD ve BIM’in mesleğe giriş süreciyle analoji kurmak anlamlıdır. CAD’in 1980’lerde yaygınlaşması, o dönemde çizim teknisyenleri ve mimarlar için ciddi bir iş kaybı kaygısı yaratmıştır. Ancak sonraki yıllar, CAD ve BIM’in:

• Revizyon maliyetlerini düşürdüğünü,
• Daha karmaşık projelerin yönetimini mümkün kıldığını,
• Ofis içinde yeni uzmanlık alanları (örneğin BIM yöneticisi) doğurduğunu göstermiştir. (ScienceDirect)

Bugün yapay zekâ, CAD ve BIM’in üzerine eklenen yeni bir katman olarak, benzer bir dönüşüm potansiyeli taşımaktadır. Dolayısıyla tarihsel deneyim, “meslek kaybı”ndan çok “mesleki rol ve yetkinlik dönüşümü”ne işaret etmektedir.

5. Sonuç

Bu makale, “Yapay zekâ mimarların işini elinden alacak mı?” sorusunu, mimarlık pratiği ve eğitimi bağlamında eleştirel bir literatür okuması üzerinden tartışmıştır.

Bulgular ve tartışma ışığında şu sonuçlara ulaşılmaktadır:

1. Yapay zekâ, mimarlık mesleğini ortadan kaldırmaktan çok, mesleğin icrası için gerekli asgari yetkinlik eşiğini yükseltmektedir. Veri okuryazarlığı, hesaplamalı düşünme, etik sorgulama ve disiplinlerarası düşünme, artık tali değil, merkezi yetkinlikler haline gelmektedir. (MDPI)

2. Tekrarlayan ve rutin görevler giderek daha fazla otomasyona açılmaktadır. Metraj, standart performans analizleri, belirli tip plan varyantları ve çakışma tespiti gibi süreçler, yapay zekâ destekli sistemlere devredilirken, mimarın zamanını problem tanımı, kavramsal çerçeve ve etik karar alanlarına kaydırmaktadır. (injoqast.net)

3. Sürdürülebilirlik ve enerji performansı, yapay zekâ destekli araçlarla tasarımın erken evrelerine taşınmaktadır. Bu durum, karbon duyarlı tasarımı mimarlığın temel ölçütlerinden biri haline getirme potansiyeli taşımaktadır. (MDPI)

4. Mimarlık eğitiminde yapay zekâ, stüdyo kültürünü dönüştürmektedir. AI-assisted studio modelleri, öğrencinin yapay zekâyı yalnızca görsel üretim için değil, problem tanımı, veri toplama ve seçenek oluşturma süreçlerinde de kullanmasını teşvik etmektedir. Bu durum, geleceğin mimar kuşağının mesleğe bakışını kökten etkilemektedir. (SpringerLink)

5. Etik ve politik boyut, yapay zekâ tartışmasının merkezine yerleşmektedir. Algoritmik önyargı, veri temelli dışlama mekanizmaları ve gözetim mimarlikleri, mimarın teknik rolünün yanında etik sorumluluğunu da artırmaktadır. (injoqast.net)

Bu çerçevede, geleceğe yönelik daha anlamlı soru şu şekilde formüle edilebilir:

Yapay zekânın yoğun biçimde kullanıldığı bir tasarım ortamında, nasıl bir mimara ihtiyaç duyulacaktır?

Yanıt, yapay zekâyı “rakip” değil, güçlü fakat dikkatle yönetilmesi gereken bir araç olarak gören; veri ve algoritmaları eleştirel biçimde sorgulayabilen; yerel bağlamı, sürdürülebilirlik hedeflerini ve toplumsal adalet perspektifini tasarımın merkezine yerleştiren bir mimar profilini işaret etmektedir.

Kaynakça (seçme)

• Bölek, B., Tutal, O., & Özbaşaran, H. (2023). A systematic review on artificial intelligence applications in architecture. Journal of Design for Resilience in Architecture and Planning, 4(1), 91–104. (Dr. Arch)

• Caetano, I., Santos, L., & Leitão, A. (2020). Computational design in architecture: Defining parametric, generative, and algorithmic design. Frontiers of Architectural Research, 9(2), 287–300. (ScienceDirect)

• Karadağ, D. (2025). AI in architectural education: Rethinking studio culture. ICCAUA Proceedings Journal, 8, 343–355. (DergiPark)

• Li, Y., Chen, H., Yu, P., & Yang, L. (2025). A review of artificial intelligence in enhancing architectural design efficiency. Applied Sciences, 15(3), 1476. (MDPI)

• Li, Y., Chen, H., & Yu, P. (2025). A review of artificial intelligence applications in architectural design: Energy-saving renovations and adaptive building envelopes. Energies, 18(4), 918. (ResearchGate)

• Mahendra, I. M. A. (2025). Integration of artificial intelligence in architectural design: Current approaches and applications. International Journal of Science and Engineering Research, 9(1). (injoqast.net)

• Özorhon, G., Nitelik Gelirli, D., Lekesiz, G., & Müezzinoğlu, C. (2025). AI-assisted architectural design studio (AI-a-ADS): How artificial intelligence join the architectural design studio? International Journal of Technology and Design Education, 35, 1999–2023. (SpringerLink)

Örneğin, bir kentteki yaya yolları, araç trafiğine değil, insanların doğal yürüyüş ritmine göre tasarlanırsaydı — yani, sert köşeler yerine yumuşak eğriler, zorunlu duraklar yerine akıcı geçişler, gürültüden uzak, gölgeli ve yeşil alanlarla desteklenen yollar — o kent, “akış” prensibine uygun hale gelir. Bu, sadece estetik bir tercih değil, bilimsel olarak da kanıtlanmış bir gerçek: İnsan beyni, doğa ile uyumlu, öngörülebilir ve akıcı ortamlarda daha az stresle, daha yüksek odaklanma ve mutluluk seviyesiyle çalışır. (Kaynak: Ulrich, R.S., 1984, “View through a window may influence recovery from surgery” — Science dergisi)

Bu bağlamda Tai Chi’deki “akış”, terimini hatırlamakta fayda var. Tai Chi dirençle değil, uyumla ilerlemeyi öğretir. Aynı şekilde, bir kent de “direnç” yaratmamalı — örneğin, bir bisiklet yolu, araç trafiğine “karşı” değil, onunla “beraber” akmalı; bir park, şehir merkezine “girip çıkmak zorunda kalan” bir alan değil, şehrin içine doğal bir şekilde “dökülen” bir yeşil akıntı olmalı. Bu, sadece bir tasarım felsefesi değil, bir yaşam kalitesi stratejisidir.

Bkz. Japon Yağmur Kanalları

Tai Chi’nin “su gibi hareket etme” ilkesi, kentlerde de şu şekilde somutlaşırtırılabilir:

• Trafik akışında: Araçlar değil, insanlar öncelikli olmalı. Örneğin, Kopenhag’da bisiklet yolları, araç trafiğine “karşı” değil, onunla uyum içinde tasarlanmıştır — bu, hem trafik yoğunluğunu azaltmış hem de şehirdeki yaşam kalitesini artırmıştır.
• Mekânsal düzenlemelerde: Binalar, doğa ile çatışmak yerine, onunla uyum içinde yer almalı. Örneğin, Singapur’daki “yeşil binalar”, sadece estetik değil, hava akışını, güneş ışığını ve yağmuru doğal bir şekilde yönlendirerek “akış” prensibini uygular.
• Toplumsal dinamiklerde: Kentlerdeki topluluklar, “direnç” yaratmak yerine, birbirine “akış” sağlayacak şekilde tasarlanmalı. Örneğin, Barcelona’nın “superblock” sistemi, araç trafiğini azaltarak, sokakları yürüyüş ve sosyal etkileşim alanına dönüştürmüştür — bu, sadece fiziksel bir değişiklik değil, toplumsal bir “akış”ın başlangıcıdır.

Bu nedenle, kent yaşamını Tai Chi’nin “akış” kavramıyla incelemek, sadece bir metafor değil, bir uygulanabilir, bilimsel ve insani tasarım prensibidir. Kentler, su gibi hareket etmelidir — direnmek yerine, akışa uyum sağlayarak, yaşamı kolaylaştırmalıdır. Bu, sadece mimari bir tercih değil, bir yaşam felsefesidir.

Batı’da Castelss Ağ Teorisi ise, kentteki akışları (trafik, bilgi, ekonomi) matematiksel olarak modelleyerek analiz eder. Bu, Ulus Baker’in “dolaylı eylem” kavramıyla desteklendiğinde: fiziki,sosyal ve ekonomik akışlara doğrudan müdahale yerine, sistem içindeki bağlantıları hafifçe değiştirerek büyük etkiler yaratmanın mümkün olduğu görülür. Doğu’nun “akışı yönlendirmek” anlayışıyla Batı’nın “ağları optimize etmek” yaklaşımı, farklı dillerde aynı hedefe yönelir: böylece dengeli, verimli ve sürdürülebilir akışlar yaratılabilir. Bu sayede;

Ekonomik ve sosyo-kültürel olarak, akışlar kentin canlılığını belirler: akıcı ulaşım, etkili iletişim, sosyal etkileşim ve ekonomik dolaşım, kentlerin rekabet gücünü artırır. Doğu’daki bu kavramlar, yerel yönetimlerde şöyle uygulanabilir:

• Park ve yürüyüş yolları, Tai Chi prensipleriyle “akıcı hareket” sağlayacak şekilde tasarlanabilir.
• Ticaret bölgeleri, Feng Shui’ye göre “qi” akışını engellemeyecek, doğal dolaşımı destekleyecek şekilde planlanabilir.
• Kentsel dönüşüm projeleri, “dolaylı eylem” prensibiyle, küçük müdahalelerle büyük değişimler hedeflenebilir (örneğin, bir kavşakta yaya geçidi eklemek, trafik akışını değiştirmek bir bölgenin kadarini kökten değiştirebilir).

Kent yaşamında akış, sadece fiziksel değil, enerjik ve sosyal bir olgudur. Doğu’nun akış felsefesi ile Batı’nın ağ teorisi, birleştiğinde daha insancıl, dengeli ve sürdürülebilir kentler inşa etmek için güçlü bir araç seti sunar. Yerel yönetimler, bu kavramları entegre ederek, kentleri sadece işleyen değil, yaşayan mekanlara dönüştürebilirler.

Ana Argümanlar:

• Özerk mimarlık, yapının biçimini dışsal normlardan ziyade kendi iç mantığıyla (plan, işlev, yapı) üretmesidir (Kaufmann).
• Otonom konutlar, enerji, su ve atık döngülerini yerel olarak kapatmaya çalışan, şebekeye kısmen veya tamamen bağımsız sistemlerdir (Lopez).
• Mikro-şebekeler ve kendi kendine yeten bölgeler, konutları pasif kullanıcıdan aktif altyapı düğümüne dönüştürür.
• Otonom gemi sistemleri (MASS), konut için teknik ve yönetişimsel bir analog sunar: otonomi, sadece teknik değil, hukuki ve ekonomik çerçevelere bağlıdır (Hagen).
• Enerji hasadı (güneş, ısı farkı, titreşim), konutun küçük ölçekli sensörlerini besleyerek dayanıklılığını artırır (Beeby & White).
• Tam bağımsızlaşma, teknik, ekonomik ve politik eşikler nedeniyle çoğu zaman gerçekçi değil; kısmi ve senaryo-temelli otonomi daha uygundur.

Avantajlar: Sürdürülebilirlik, afet dayanıklılığı, tipolojik yenilik.
Riskler: Teknolojik kırılganlık, sosyal eşitsizlik, mevzuat uyumsuzluğu.

Sonuç: Otonom konutlar, mimari disiplinin özerkliğiyle altyapı ve enerji politikalarını birleştiren, çok katmanlı bir tasarım ve yönetişim alanıdır — teknik optimizasyon değil, eleştirel ve deneysel bir yaklaşım gerektirir.

Anahtar Kelimeler: özerk mimarlık, otonom konut, kendi kendine yeten ev, mikro-şebeke, otonom gemi sistemleri, enerji hasadı.

1. Mimarlıkta Otonomi Kuramı

“Mimarlıkta otonomi” kavramı, felsefi düzeyde Kantçı autonomia / heteronomia ayrımına yaslanır: özerklik, kendi yasasını kendi koyan aklın/düzenin niteliğidir. Mimarlık alanında bu kavramı kuramsal bir kategoriye dönüştüren isimlerden biri Emil Kaufmann’dır. Kaufmann, 18. yüzyıl sonu ve Devrim dönemi mimarlığını incelerken, barok ve klasik dönemlerin “heteronom” biçimsel rejiminden, Ledoux gibi mimarlarda beliren “özerk” bir mimari ilkeye geçişi tarif eder (Kaufmann, 1952).

Barok yapı, Kaufmann’a göre, tek merkezli bir “Birlik” ideali etrafında biçimlenir; oranlar insan bedenine, kolon düzenleri antik modellere, cephe hiyerarşisi ise toplumsal sınıf ayrımlarına bağlanır. Biçim, dışsal normlara (tarihsel, toplumsal, simgesel) bağımlıdır. Ledoux’nun tuz fabrikası ve ideal kent projelerinde ise, yapıların ve pavyonların biçimi; işlevsel gerekler, konstrüksiyon mantığı ve mekânsal organizasyonun kendi iç mantığından türetilir. Her yapı, pavyon sistemi içinde kendi başına tamamlanmış, bağımsız bir “arkitektonik bütün” olarak ele alınır (Kaufmann, 1952).

Bu bağlamda özerk mimarlık, yapının biçimini ve mekânsal düzenini tarihsel üslup reçetelerinden, alegorik süslemelerden veya dışsal temsil taleplerinden ziyade, disipline içkin araçlardan (plan, kesit, taşıyıcı sistem, tipoloji, işlevsel şema) türeten bir mimarlık anlayışı olarak tanımlanabilir. Modern dönemde Loos, Berlage ve Le Corbusier gibi isimlerde, bu özerk ilkenin farklı yorumları görülür; cephe süslemesinden arınmış, tip ve sistem temelinde geliştirilen konut blokları, “özgül bir mimarlık dilinin” kendi iç yasasına göre üretildiği örneklerdir.

Bu kuramsal çerçeve, otonom konut sistemlerini düşünürken kritik bir başlangıç noktası sağlar: konut yalnızca “altyapı şebekesine bağlanmış bir tüketim nesnesi” değil, kendi iç yasası ve işleyiş mantığı olan, belirli ölçüde “özerk bir sistem” olarak ele alınabilir mi?

2. Sistemden Bağımsızlaşmaya Yönelik Çalışmalar

19 ve 20. yüzyılda kentleşme, büyük teknik sistemlerin –su, kanalizasyon, gaz, elektrik– yaygınlaşmasıyla birlikte, hane ve konutu giderek daha sıkı biçimde kent altyapısına bağlamıştır. Lopez (2021), modern kentte şebeke bağlantısının “normal” yaşamın koşulu haline geldiğini; bağlantısız kalmanın ise çoğu zaman yoksulluk ve dışlanmayla özdeşleştiğini vurgular. Bu nedenle “otonom sistemler”, sadece teknik değil, aynı zamanda siyasi ve toplumsal birer jesttir. 20. yüzyıl boyunca iki paralel eğilim gözlenir: Bir yanda, konutun konfor ve hijyen düzeyini artırmak üzere şebekeye daha fazla bağımlı hale gelen, “tam entegre” apartman ve siteler; Öte yanda, özellikle 1960’lar karşı kültürü ve 1970’ler enerji kriziyle güçlenen “off-grid” ve kendi kendine yeten konut deneyleri.

Alexander Pike, 1950’lerden itibaren tipik bir evin aslında “hiçbir hizmet bağlantısı olmadan da çalışabileceğini”, atıkların kaynağında (konutta) işlenmesi, yeni ısıtma teknolojileri ve güneş enerjisi sayesinde kanalizasyon ve ısıtma şebekelerinin yerini yerel çözümlerin alabileceğini savunur (Lopez, 2021). 1970’ler sonrası Earthship gibi deneysel projeler, yağmur suyu toplama, atık suyun biyolojik arıtımı, pasif güneş ısısı ve yerel malzeme kullanımı gibi pratiklerle, konutu kısmen otonom bir ekolojik sistem olarak yeniden kurgular.

Bu çalışmalar, Kaufmann’ın disipliner özerklik tartışmasıyla birleştiğinde, mimarlık için çift yönlü bir otonomi ufku açar:

• Biçimsel/kuramsal otonomi (yapının dışsal temsil rejimlerinden bağımsızlaşması),

• Altyapısal/enerjetik otonomi (yapının teknik ve ekonomik sistemlerden kısmen bağımsızlaşması).

3. Kendi Kendine Yeten Ev ve Kentler

Lopez’in (2021) ayrıntılı olarak incelediği üzere, “otonom ev” yalnızca kendi elektriğini üreten bir yapı değil; enerji, su, atık ve kimi zaman gıda döngülerini mümkün olduğunca parsel sınırları içinde kapatmaya çalışan, merkezi hizmet şebekeleriyle ilişkisini bilinçli biçimde yeniden tanımlayan bir konut tipidir. Burada “kendi kendine yetme”, yoksunluk zorunluluğunun değil, “planlı kopuş”un ürünüdür: şebekeye erişimi varken ondan kısmen veya sembolik düzeyde çekilme kararı.

Pike’ın “autonomous house” yaklaşımı ve 1970–80’ler ekolojik konut deneyleri, bu otonomi kavrayışının konut ölçeğindeki erken örnekleridir. Lopez, bu hareketi “büyük enerji şebekesinin parçalanmasına dönük radikal teknik ütopya” olarak yorumlar (Lopez, 2021). Ancak zamanla, otonom ev kavramı ölçek büyüterek üç düzeyde tartışılmaya başlanır:

1. Bireysel konut ölçeği:
   – Otonom evler, yağmur suyu hasadı, PV, biyogaz, kompost vb. ile kendi mikro-ekolojilerini kurar.

2. Mahalle / mikro-şebeke ölçeği:
   – Bir grup konut, ortak üretim ve depolama sistemleri (PV, batarya, ısı depolama) ile microgrid oluşturur; belirli koşullarda ana şebekeden ayrılabilen, otonom çalışabilen enerji alt-sistemleri ortaya çıkar (Lopez, 2021).

3. Kendi kendine yeten kent/bölge ölçeği:
   – Yenilenebilir enerji üretimi, yerel gıda sistemleri ve döngüsel atık yönetimiyle, bölgesel düzeyde “self-sufficient territories” hedeflenir.

Bu çerçevede konut, artık yalnızca “şebekenin pasif son kullanıcısı” değil; enerji ve kaynak akışlarını düzenleyen aktif bir düğüm, hatta kentsel altyapının yeniden örgütlenmesinde potansiyel bir aktör olarak görülür.

4. Otonom Sistem Örneği Olarak Gemiler

Mimarlık dışı teknoloji alanlarında gelişen otonom sistemler, konut mimarlığı için önemli analojiler sunar. Deniz taşımacılığında Maritime Autonomous Surface Ships (MASS) tartışması bu açıdan çarpıcıdır. Hagen (2021), otonom gemi sistemini; gemi üzerindeki sensör ve otomasyon katmanı, karadaki uzaktan kontrol merkezi (Remote Control Center – RCC) ve bu iki bileşeni birleştiren haberleşme / siber güvenlik altyapısından oluşan bütünleşik bir sosyo-teknik mimari olarak tanımlar.

IMO’nun MASS çerçevesi, otonomiyi dört derece halinde sınıflandırır:

1. Karar destekli, mürettebatlı gemi,

2. Uzaktan kumandalı, mürettebatlı gemi,

3. Uzaktan kumandalı, mürettebatsız gemi,

4. Tam otonom gemi (Hagen, 2021).

Bu dereceler, “tam otonomi”nin teknik ve hukuki zorlukları karşısında, insan-makine ve gemi-kıyı işbölümünü bağlama göre ayarlayan esnek bir model sunar. Hagen (2021), özellikle karma bir modelin –açık denizde yüksek otonomi, liman ve dar su yollarında daha yüksek insan müdahalesi– teknik ve emniyet açısından daha rasyonel olduğunu savunur.

Enerji ve tahrik sistemleri düzeyinde de, otonom gemi projeleri çoğunlukla tam elektrikli veya hibrit (batarya + alternatif yakıt) çözümlerle entegredir; emisyon azaltımı ve bakım ihtiyacının düşürülmesi, bu sistemleri deniz taşımacılığında sürdürülebilirlik hedefleriyle uyumlu kılar (Hagen, 2021).

Bu örnek, iki kritik noktayı konut için görünür kılar:

• Otonomi, tek bir cihaz değil, geminin/kontenjanın tüm yaşam döngüsünü ve enerji rejimini kapsayan sistemsel bir tasarım problemidir.

• Otonom sistemler, her zaman teknik olduğu kadar hukuki, ekonomik ve politik çerçevelere de bağımlıdır; gemi örneğinde SOLAS, COLREG, liman rejimleri ve sigorta mekanizmaları kadar, konutta da yapı mevzuatı, enerji piyasası düzenlemeleri ve mülkiyet ilişkileri belirleyici olur.

5. Benzer Sistemlerin Konutta Kullanılması: Enerji Dönüşüm Kriterleri ve Tam Bağımsızlaşma

Otonom gemi sistemlerinin bileşenleri, konut ölçeğine metaforik ve teknik düzeyde aktarılabilir. Gemideki “gemi + RCC + haberleşme ağı” üçlemesi, konutta “ev + mahalle ölçeği operasyon merkezi + enerji/su/atık şebekesi” üçlemesine karşılık gelebilir.

5.1. Ev–Gemi Analojisi ve Mikro-Şebeke Mantığı

• Gemide, sensörlerle donatılmış gövde ve makine dairesi, enerji üretim-depolama sistemleri ve seyir otomasyonu, bütünleşik bir “autonomous ship system” oluşturur (Hagen, 2021).

• Konutta, servis çekirdeği (ısıtma, elektrik, su, atık ve veri altyapısı), yenilenebilir enerji üretimi (PV, rüzgâr, biyogaz), batarya ve ısı depolama sistemleri ile yapı kabuğuna gömülü sensör/otomasyon bileşenleri, benzer bir “autonomous house system” kurabilir.

Mahalle ölçeğinde, bir dizi otonom konut; PV alanları, batarya bankları ve belki ortak ısı depolarıyla konut mikro-şebekesi gibi davranabilir. Bu mikro-şebeke, normal koşullarda ana şebekeyle bağlantılı, kriz veya fiyat dalgalanması gibi durumlarda ise ada moduna geçerek kısmi/ geçici otonomi sağlayan bir yapıdadır (Lopez, 2021). Böylece konut, tıpkı filoya bağlı bireysel bir gemi gibi, “ağın içinde ama ondan kısmen ayrışabilen” bir birim haline gelir.

5.2. Enerji Hasadı ve Enerji Dönüşüm Kriterleri

Beeby ve White (2010), otonom sistemler için enerji hasadını; çevrede atıl halde bulunan güneş, ısı farkı, titreşim, RF gibi enerji akışlarını, sensör ve düşük güçlü cihazları besleyecek elektrik enerjisine dönüştüren küçük ölçekli teknolojiler bütünü olarak tanımlar. Tipik güç yoğunlukları; dış ortam güneş için ≈7.5 mW/cm², iç ortam ışığı için ≈100 µW/cm², 5 °C sıcaklık farkı için ≈60 µW/cm² ölçeğindedir (Beeby & White, 2010).

Konut için bu literatür iki düzeyde önemlidir:

1. Makro ölçekte enerji dönüşümü
   – Çatı ve cephe PV panelleri, rüzgâr türbinleri, biyokütle/biyogaz ve güneş termal sistemleriyle kWh ölçeğinde enerji üretimi;
   – Depolama için Li-ion/LFP bataryalar, ısı depoları;
   – Ev içi DC mikro-şebekeler (24–48 V) ile aydınlatma ve elektroniklerin doğrudan beslenmesi.

2. Mikro ölçekte enerji hasadı
   – İç mekân ışığında çalışan küçük PV hücreler ile kablosuz sensör düğümlerinin beslenmesi;
   – Kombi, sıcak su tankı, soba yüzeyleri ve güneş kolektörleri üzerindeki termoelektrik modüllerle atık ısıdan elektrik üretimi;
   – Döşeme ve merdivenlerde, kapı/anahtar elemanlarında piezoelektrik veya elektromanyetik jeneratörlerle titreşim ve insan hareketinden enerji hasadı (Beeby & White, 2010).

Bu mimari, yalnızca şebekeden çekilen enerjiyi azaltmakla kalmaz; konutun otomasyon ve izleme sistemlerini de kendi kendine yeten sensör adaları üzerinden kurarak, sistemin dayanıklılığını artırır. Beeby ve White (2010), enerji hasadının, doğru güç elektroniği ve depolama mimarisiyle birlikte düşünüldüğünde otonom sistemlerde batarya bakım yükünü ve kablolama gereksinimini önemli ölçüde azaltabileceğini vurgular.

5.3. Tam Bağımsızlaşma: Teknik, Ekonomik ve Politik Eşikler

Tam bağımsızlaşma –yani konutun enerji, su ve atık şebekeleriyle bağını tamamen kesmesi– teknik olarak ekstrem bir senaryodur ve her bağlam için ne gerekli ne de arzu edilir. Burada üç eşikten söz edilebilir:

1. Teknik Eşik:
   – Yerel yenilenebilir potansiyel, depolama kapasitesi ve kullanıcı yük profili, tam otonomi için yeterli midir?
   – Kış aylarında ve uzun süreli bulutlanma/kuraklık koşullarında sistem hangi yedek stratejileri gerektirir?

2. Ekonomik Eşik:
   – Tam bağımsız sistemlerin yatırım ve bakım maliyeti, kısmi otonomi + şebeke bağlantısı kombinasyonuna göre rasyonel midir?
   – Mikro-şebekeler ve esnek tarifeler (örneğin şebekeye satış, zaman-of-use fiyatlandırma) varken “tam kopuş” her zaman optimum çözüm olmayabilir.

3. Politik/Yönetişim Eşiği:
   – Enerji ve su şebekelerinden kitlesel kopuş, kamu hizmetlerinin finansman yapısını ve kent ölçeğinde dayanıklılığı nasıl etkiler?
   – Otonom konutların belirli gelir gruplarına özgü bir “altyapısal ayrıcalık” üretmemesi için hangi düzenleyici çerçeveler gereklidir (Lopez, 2021)?

Bu nedenle konutta otonom sistemler, çoğu bağlamda kısmi ve senaryo-temelli özerklik olarak –olağan koşullarda şebeke ile birlikte, kriz veya aşırı yüklenme senaryolarında ada moduna geçebilen– tasarlanmalıdır.

6. Son Söz: Avantajlar ve Riskler

Konut mimarlığında otonom sistemlerin, özerk mimarlık kuramı ve çağdaş altyapı tartışmalarıyla birlikte ele alınması, hem disipliner hem politik düzlemde yeni olanaklar açmaktadır.

Avantajlar:

• Sürdürülebilirlik ve karbon azaltımı:
  – Yenilenebilir enerji üretimi, enerji hasadı, su/atık döngülerinin yerelleştirilmesi, konutun yaşam döngüsü emisyonlarını önemli ölçüde azaltabilir (Lopez, 2021; Beeby & White, 2010).

• Afet dayanıklılığı ve kesinti senaryoları:
  – Otonom veya yarı-otonom konutlar ve mikro-şebekeler, şebeke kesintilerinde minimum hizmet seviyesini sürdürebilerek, afet sonrası toparlanma kapasitesini artırır (Hagen, 2021).

• Disipliner yenilik ve tipoloji geliştirme:
  – Özerk mimarlık kuramının işaret ettiği biçimsel/örgütsel özerklik ile altyapısal otonomi birleştiğinde, konut yalnızca “plan tipi” değil, bir enerji–ekoloji–altyapı tipi olarak yeniden tanımlanabilir.

Riskler:

• Teknolojik bağımlılık ve karmaşıklık:
  – Otonom sistemlerin çok sayıda sensör, yazılım ve güç elektroniğine bağımlılığı; arıza, siber saldırı ve bakım sorunları açısından yeni kırılganlık alanları açar (Hagen, 2021).

• Mekânsal ve sosyal eşitsizlik:
  – Lopez’in (2021) gösterdiği gibi, mikro-şebeke ve otonom altyapı çözümleri, sermaye yoğun büyük projelerde “lüks güvenlik” ürünü olarak da konumlanabilmekte; enerji özerkliği, yeni bir kentsel ayrışma katmanı üretebilmektedir.

• Hukuki ve kurumsal uyumsuzluk:
  – Mevcut yapı, enerji, su ve atık mevzuatları, merkezi şebeke paradigmalarına göre tasarlanmıştır; otonom konut ve mikro-şebeke modelleri için yeni düzenleyici çerçeveler gereklidir.

Sonuç olarak, “konut mimarlığında otonom sistemler”, yalnızca teknik bir optimizasyon sorunu değil; özerk mimarlık kuramının açtığı disipliner özerklik ufkunu, altyapı özerkliği ve enerji-politik tartışmalarla kesiştiren, çok katmanlı bir tasarım ve yönetişim alanı olarak görülmelidir. Bu alanda geliştirilecek projeler, hem kendi teknik-ekonomik mantıkları, hem de geniş ölçekli kent ve bölge politikaları içine yerleşme biçimleri açısından eleştirel ve deneysel bir tutumu gerektirir.

Kaynakça

Beeby, S. P., & White, N. M. (2010). Energy harvesting for autonomous systems. Norwood, MA: Artech House.

Hagen, J. E. (2021). Sustainable power, autonomous ships, and cleaner energy for shipping. Norwood, MA: Artech House.

Kaufmann, E. (1952). Three revolutionary architects: Boullée, Ledoux, and Lequeu. Chicago, IL: University of Chicago Press.

Lopez, F. (2021). Dreams of disconnection: From the autonomous house to self-sufficient territories. Manchester, UK: Manchester University Press.

Sel ve Kuraklık Arasındaki Çelişki

Şehrin ortasından geçen Çay Deresi, değişken doğa koşullarında kritik bir rol oynuyor. Karesi ilçesindeki Çay ve Ege Mahalleleri, sel tehlikesine en açık bölgeler. Bu dereyi yalnızca estetik bir rekreasyon alanı olarak değil, aynı zamanda bir sel koruma hattı olarak yeniden düşünmek zorundayız.

Uzman Görüşleri

Uzman Mühendis Kadir Aydın Değirmenci’nin uyarıları bu noktada dikkate değer:

• Havzanın büyüklüğü ve su akış dinamikleri göz önüne alındığında, Altıntaş ve Kabakdere bölgelerine mutlaka sel kapanları yapılması gerekiyor.
• Sel kapanları, suyun kent içine taşkınla değil, dengeyle girmesini sağlayarak hem güvenliği hem de yaşam kalitesini artırır.
• Değirmen Boğazı gibi doğal su yapılarıyla desteklenen, doğayla barışık rekreasyon alanları oluşturulabilir.

Mimarlık ve Suya Saygı

Mimarlık artık sadece bina yapma işi değil; doğayı anlama, suya saygı duyma ve kenti ekolojiyle barıştırma sorumluluğudur. Bu bağlamda:

1. Su yönetimi stratejileri (sel kapanları, yağmur suyu toplama sistemleri) projelere entegre edilmeli.
2. Kentsel yeşil altyapı (yeşil çatı, permeabel zemin) suyun doğal süzülmesini destekler.
3. Çay Deresi çevresi, hem sel riski azaltıcı hem de halkın kullanımına açık bir çok işlevli alan olarak tasarlanabilir.

Bir Çağrı

Balıkesir için geç değil, ama zaman daralıyor. Şimdi bir karar vermeliyiz:

• Suyu düşman gibi görmek mi, yoksa onunla barışarak kenti yeniden inşa etmek mi?
• Mimarlık, mühendislik ve toplumsal bilinç bir araya gelerek sürdürülebilir bir su yönetimi modeli oluşturmalı.

Suya saygı, sadece bir çevre sorunu değil; gelecek nesillere daha güvenli, yaşanabilir ve dirençli bir şehir bırakma sorumluluğudur.

Balıkesir için suyla barışık bir gelecek inşa etmek artık bir seçenek değil, bir zorunluluktur.

26 Şubat 2025 tarihinde Karesi Belediyesi, ilçede yaşanan trajik bir olayın ardından verdiği sözü yerine getirdi: Ata Emre Akman anısına bir parkın açılışını gerçekleştirdi. Bu park, yalnızca bir yeşil alan değil, aynı zamanda genç bir hayatın anısını yaşatmak ve toplum olarak adalet arayışımızı simgelemek adına atılmış anlamlı bir adımdır.

Olayın Arka Planı

• Kim? Ata Emre Akman, 20 yaşında üniversite öğrencisi ve motokuryeydi.
• Ne zaman? 11 Mayıs 2024 tarihinde, sipariş teslimatı sırasında reşit olmayan bir suçlu tarafından bıçaklanarak hayatını kaybetti.
• Neden? Olay, gençlerin güvenliği ve adalet sistemimizin eksiklikleri üzerine ciddi sorular ortaya çıkardı.

Bu kayıp, sadece ailesini değil, tüm toplumu derinden sarstı ve gençlerin korunması ile adalet sistemimizin güçlendirilmesi gerektiği konusunda farkındalık yarattı.

Parkın Adı ve Anlamı

Belediye Meclisi, Ata Emre Akman’ın anısını yaşatmak amacıyla ilçedeki bir parkın adını “Ata Emre Akman Parkı” olarak değiştirdi.

Açılış Töreni

Açılışta Ata’nın ailesi, belediye meclis üyeleri ve ilçe sakinleri bir araya geldi. Ata’nın babasının duygusal konuşması, adalet sistemindeki eksiklikleri ve genç suçlulara yönelik caydırıcı cezaların artırılması gerektiğini vurguladı.

“Bu park sadece bir anı mekânı değil, aynı zamanda adalet sistemimizin eksiklerini gözler önüne seren bir farkındalık sembolü olacak.” – Ata Emre Akman’ın babası

Toplumsal ve Hukuki Boyut

• Güvenlik: Gençlerin güvenliği, toplumun ortak sorumluluğu olarak yeniden gündeme geldi.
• Adalet: Vahim suçlarda caydırıcı cezaların artırılması ve genç suçlulara yönelik reformların yapılması gerektiği vurgulandı.
• Bilincin Artması: Park, adalet, güvenlik ve toplumsal farkındalığın simgesi olarak konumlandırıldı.

Gelecek Vizyonu

Karesi Belediyesi, sadece fiziksel altyapı inşa etmekle kalmayıp, toplumsal bilinç oluşturarak geleceğe yön vermeyi amaçlıyor. Ata Emre Akman Parkı, bu vizyonun somut bir örneği olarak:

• Gençlerin güvenliğini artıracak projelere ilham verecek,
• Adalet sistemindeki eksiklikleri gündeme taşıyacak,
• Toplumun sorumluluk bilincini güçlendirecek.

Unutmayalım: Daha güvenli ve adil bir toplum inşa etmek hepimizin elinde.

Bugün Şehit Necati Gürkaya Parkı’nda (Atatürk Devlet Hastanesi acil girişinin karşısında) Karesi Belediye Başkanı Sayın Mesut Akbıyık, belediye başkan yardımcıları, birim müdürleri, Balıkesir Üniversitesi değerli öğretim görevlisi Sayın Fuat Baş ve sevgili öğrenci arkadaşlarıyla birlikte anlamlı bir çevre etkinliği düzenledik.

Etkinlik kapsamında:

• Park alanına kuş yemlikleri ve kedi evleri yerleştirildi.
• Çevre temizliği çalışmaları gerçekleştirildi.

Proje Önerileri ve Sürdürülebilirlik Önlemleri

Fuat Baş projenin uzun vadeli başarısı için şu önlemleri önerdi:

1. Düzenli Değişim – Kullanılan malzemelerin haftada bir ya da iki haftada bir değiştirilmesi, sistemin işlevselliğini artırır.
2. Toplumsal Sahiplenme – Mahalle sakinlerinin projeyi sahiplenmesi ve aktif katılımı, sürdürülebilirliği güçlendirir.
3. Sistematik Görevlendirme – Değişim ve bakım işlemlerinin planlı bir şekilde görevlendirilmesi, süreçlerin verimliliğini artırır.
4. Eğitim ve Katılım Etkinlikleri – Gençler ve topluluk üyeleri için düzenli atölye ve etkinlikler, farkındalık ve devamlılık sağlar.

Bu adımlar, kuş yemlikleri ve kedi evlerinin uzun vadeli etkisini maksimize edecektir.

Teşekkürler

Proje kapsamında Fuat Baş, öğrenci arkadaşları, Atatürk Mahallesi Muhtarı Zeliha Ölçer, ve Karesi Belediyesi ekipleri büyük bir özveri gösterdi.

Kediler yeni yuvalarına yerleşmiş, kuşlar ise taze yemlerle beslenmeye başladı. Etkinlik, toplumsal dayanışma ve çevre bilincinin güçlenmesine önemli bir katkı sağladı.

“Küçük bir adım, büyük bir fark yaratır.” – Fuat Baş

1. Evde Deprem Anında Alınacak Tedbirler

Eşyaların Yerleşimi: Ne Yapmamalıyız?

• Dolapları duvara sabitleyin.
• Üst kısmı ağır eşya ya da giysilerle dolu dolapları hafifletin.
• Yatakları, cam veya devrilebilir eşyaların uzağında konumlandırın.

Tavan ve Zemin Güvenliği

• Yapıların kolon ve kiriş sistemlerinin güncel deprem yönetmeliklerine uygun olması şarttır.
• Halı gibi yumuşak zemin kaplamaları, düşen nesnelerin yarattığı yaralanma riskini azaltabilir; ancak yapısal güvenlik her zaman öncelikli olmalıdır.

2. Deprem Anında Ulaşım: Asansör ve Merdiven Kullanımı

• Asansör kullanımı kesinlikle önerilmez. Elektrik kesintisi nedeniyle asansörde mahsur kalma riski vardır.
• Merdivenler en güvenli seçenektir. Acil durum çıkışları ve yangın merdivenleri, hızlı tahliye için tasarlanmıştır.

3. Trafik ve Acil Durum Müdahalesi

İstanbul’da yoğun saatlerde (17:00‑21:00) acil durum ekiplerinin hareket kabiliyeti sınırlı olabilir.

• Ambulans, itfaiye ve kurtarma ekipleri şehir içinde etkili bir şekilde hareket edemeyebilir.
• Toplu taşıma sistemlerinin aktif hâle getirilmesi, bu sorunu hafifletebilir ve kurtarma ekiplerinin ulaşımını kolaylaştırır.

4. Toplu Taşıma Sistemleri ve Deprem

• İstanbul metroları, depreme dayanıklı altyapısı sayesinde kritik tahliye rotaları sunar.
• Deprem sonrası haberleşme ve gıda yardım merkezleri olarak kullanılabilir.
• Bireysel araç kullanımının azaltılması, toplu taşıma kullanımının artırılması, deprem sonrası şehir içi hareket kabiliyetini artırır.

5. Parklar ve Toplanma Alanları

• Parklar ve açık alanlar, deprem sonrası toplanma ve barınma noktaları olarak büyük önem taşır.
• Alışveriş merkezlerine dönüştürülen bazı yeşil alanlar, toplanma alanlarının yetersiz kalmasına yol açmaktadır.
• Yerel yönetimlerin bu alanları koruması ve yeni toplanma noktaları oluşturması kritik bir ihtiyaçtır.

6. Deprem Bilinci ve Eğitim

• Doğru eğitim, panik yapmadan hareket etmeyi ve en güvenli noktalara yönelmeyi sağlar.
• Bilgi, doğru korkuyu yaratır; bu korku sizi tehlikelerden korur.

7. Bilgiye Erişim ve Doğruluk Kontrolü

• Resmi kaynaklardan bilgi alın.
• Sosyal medyada paylaşılan bilgilerin doğruluğunu teyit edin.
• Gerekirse uzmanlara danışın. Yanlış bilgi yayılması, panik ve hatalı kararlar doğurabilir.

Bu rehber, depreme hazırlık konusunda farkındalık yaratmayı ve İstanbul gibi bir megakentte alınması gereken adımları vurgulamayı amaçlamaktadır. Her birey, kendi güvenliğini sağlamak için sorumluluk alabilir; daha bilinçli bir toplum, afetleri daha az kayıpla atlatır.

Ortaçağ Avrupa'sında kabul görmüş yedi özgür sanat vardı: gramer, diyalektik, retorik, aritmetik, müzik, geometri ve astronomi. Resim ve mimarlık mekanik sanatlar olarak sayılırdı çünkü onlardan beklenen görev gördüklerini kopyalamaktı.[^1] Rönesans döneminde, burjuvazi yükselirken kapitalist pazar genişledi. Eş zamanlı olarak, sanatçılar hizmet verecekleri müşteriler bulmak için yarışmaya başladılar. Şaşırtıcı bir şekilde, yeni bir edebiyat türü ortaya çıktı: biyografi. Rönesans'ın en bilinen biyografisi Giorgio Vasari'nin "En Mükemmel Ressamların, Heykeltıraşların ve Mimarların Hayatları" (1550) adlı eseriydi. Kitaptan sonra yaratıcı işçilerin statüsü yükseldi ve mimarlık ile resim özgür sanatlar olarak sayılmaya başlandı.

Michel Foucault, Rönesans'tan modern döneme kadar olan süreyi klasik epistemenin egemen olduğu dönem olarak tanımlar.[^2] Bu dönemde sanatın konusu mutlak monarşinin yansımasıydı. Rönesans'ta, bir resmin pencereden bakıyormuş gibi gerçek bir manzara hissi vermesi gerektiği yönünde ortak bir fikir vardı. Bu fikir modern epistemeye kadar devam etti. Klasik epistemeyi örneklemek için Foucault, Diego Velázquez'in Las Meninas (1656) (Fig 1) tablosuna odaklanır. Tabloda, izleyici sadece kral ve kraliçenin perspektifini görür. Bu tablonun özelliği, odanın sonundaki boyalı aynada kral ve kraliçenin yansımasını da görebilmemizdir, bu da tezi sağlamlaştırır.

Nicolas Poussin'in Arkadyalı Çobanlar (1638 versiyonu) (Fig 2) tablosu da aynı konuyu sunar. Tabloda, bir çoban, tablonun sponsoru ve gelecekteki papa olan Kardinal Rospigliosi'ye atıfta bulunan "R" harfini işaret eder. Özetle, bu sanat eserlerinde, tablonun konuları (kavram) aynı zamanda hedeflenen izleyicilerdi. Bu nedenle, bir sanat eseri etrafındaki karakterleri üçe ayırabiliriz: sanatçı, konu veya hedef kitle ve alterite (hedef olmayanlar).

Sigmund Freud 1896'da "psikanaliz" terimini ortaya attığında, modern episteme başladı. Psikanalitik teoriye göre, yaratıcı eserde konunun kendisi mevcut değildi; sadece yaratıcının konuyu nasıl gördüğünün bir yansıması vardı. Leonardo da Vinci üzerine yazdığı denemesinde Freud, da Vinci'yi Azize Anna, Meryem ve Çocuk İsa (yaklaşık 1499–1500) (Fig 3) tablosu üzerinden analiz eder. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında, burjuvazinin sanattaki hegemonyası zirveye ulaştı; sanat sık sık el değiştiren bir meta haline geldi. Böylece, sanatçının kendisi konu ve marka oldu. Geri kalan insanlar ise sanatı anlamaya çalışan alterite oldular.

Dorian Gray'in Portresi'nin önsözünde Oscar Wilde, "Tüm sanat oldukça işe yaramazdır" der.[^4] Bu ifadeyle Wilde, sanatın sadece sanat için olduğunu, başka bir şey olmadığını ima eder. On dokuzuncu yüzyılın başlarında, bu, kapitalist müdahaleden kaçınmak için "sanat sanat içindir" diye bağıran bir hareketin parçasıydı - sanatın özerkliğini kurmaya çalışan bir hareket. Ancak Marksist yazarlar bu düşünceyi kabul etmediler. Sanatın özerk olamayacağını; ideoloji tarafından şekillendirildiğini iddia ettiler. Marksistler için sanat ya ideolojileri beslemeli ya da yıkmalıdır. Marksistlerin düşünceleri şöyle çevrilebilir: sanatın konusu diğerleri olmalı ve sanat propagandif olmalıdır.

Jacques Lacan, 1949 tarihli "Ben'in Oluşturucu İşlevi Olarak Ayna Evresi" adlı denemesinde özerkliğin yanlış fikrinden bahseder.[^5] Bir öznenin zihinsel durumunun bilinçaltındaki ayna imajına bağlı olduğunu savundu. Lacan'ın senaryosunda, on sekiz aylık bir bebek, annesinin elinin desteğiyle bir aynanın önünde durur. Bebek eli göremez; bu nedenle özerk bir özne olduğunu düşünür. Lacan'a göre, özne aynı yanlış fikri yetişkinliğe de taşır. Jean-Paul Sartre, Varlık ve Hiçlik (1943) adlı eserinde bu kör noktayı "kaygı" olarak tanımlar.[^6] Bu yüzden onu görmek istemeyiz.

Bölüm 2: Özerkliğin Üretimi

Yaratıcı işçiler, yaratıcı eserler üretir. Bunu yapmak için üretim araçlarını kullanırlar. Marx'ın belirttiği gibi, bu araçlar sermaye tarafından rehin alınmıştır. Eğer yaratıcı olanın araçları yoksa, neden ve nasıl yaratır? Yaratıcı işçiler iki gruba ayrılabilir: yaşamak için yaratanlar ve yaratmak için yaşayanlar. İkisi arasındaki temel fark öncelikleridir. İlk grup, ürettikleri metayı takas ederek başka değerler toplamaya çalışırken, ikinci grup çalışmalarıyla kendilerini gerçekleştirmeye çalışır. Wilde'ın "sanat işe yaramazdır" sözünü yeniden ifade eder ve yaratıcı eserin bir değeri olmaması gerektiğini kabul edersek ve bunu özerkliğin temeli olarak kabul edersek, bir yaratıcı işçinin özerk olmak için bir işçi olmaması gerektiği ortaya çıkar. Çünkü işçi olmak, en başta özerkliğinizi satmaktır.

Guy Debord, Gösteri Toplumu (1967) adlı kitabında "gündelik hayatın sömürgeleştirilmesinden" bahseder. Bahsettiği gibi, kapitalizm medya ve reklamlar aracılığıyla öznelerin narsist ve konformist iradelerini besler. Bu nedenle, post-Fordist kapitalizmin bir öznesi olarak bir mimar da bunu içselleştirir. Kariyerinin başlarında, sadece özerk olarak, sadece kendisi olarak lüks ve ayrıcalıklı bir hayat hayal eder. Bu ona bir süre devam etme ve itaat etme motivasyonu verir. Kamunun gözü önünde sürekli parlatılan mimarlık idollerini incelediğimizde, onların gerçekten özerk, özgür iradeli karakterler olduğunu söyleyebilir miyiz? Yoksa gönüllü kuklalar mıdırlar?

Yukarıdaki teoriler, yaratıcının araçlara sahip olmadığı duruma odaklanır ve bu durumun özerk olmadığını iddia eder. Peki ya araçlara sahipse? O zaman özerk olamaz mı? Rönesans'ta, bazı burjuvalar kendilerini aynı anda sanatçı, filozof ve mimar olarak kutluyorlardı ve kendileri için harika şeyler yapıyorlardı. Kendi mimarlık eserleri özerk mimarlık olarak sayılabilir mi? Eğer öyleyse, gecekondulara da özerk mimarlık oldukları için teşekkür etmeliyiz.

Mimarlığa benzer bir yaratıcı işe bakalım. Sanat, sanatçının üretimidir. Heykel, heykeltıraşın üretimidir. Mimarlık, mimarın üretimi midir? Yoksa daha çok bir kooperatif üretimi midir? Bu, nihayetinde tasarımın üreticisine ait olan bir tasarımcının sahip olduğu bir tasarıma oldukça benzer. Matematiksel bir denklem olarak şöyle olurdu: Mimar, talep üzerine mimari tasarım üretir. Sermaye, üretim araçlarını elinde tuttuğu için mimari tasarımı güçlendirir. Mimari tasarım artı üretim araçları, sermayeye ait bir mimariye eşit olur. Mimarın tasarımı ekonomik bir değer karşılığında yaptığını göz ardı ederken, sermaye üretim araçlarını paylaşarak azalır. Sermayenin doğası gereği büyümek ister. Ve bu ancak bu ilişkinin bir meta (meta) üretmesiyle olur.

Bir meta, değerini karşılaştırmayla alır. İki şeyi karşılaştırmak için, her ikisinin de aynı temellere sahip olması gerekir. Özerklik özgürleşmeyi gerektirdiğinden ve özgürleşme özgünlüğü getirdiğinden, özerk ürünlere değer biçmek zordur. Bu nedenle, sermaye tarafından dirençle karşılanırlar. Yukarıdaki ilişki denklemine göre, sermaye bir yatırım için özerk bir mimar istemez.

Mimarlık o zaman nedir ve pratik olarak tanımlanmak için neye ihtiyacı vardır? Bir form tasarımı olmalıdır. Planda belirtildiği gibi gerçekleştirilmeli ve bir özne veya alterite olabilecek canlı bir kullanıcıyla etkileşime girmelidir. Ancak mimar özne olamaz. Eğer olsaydı, bu profesyonel bir mimarın işi olmazdı. Bu nedenle özerk olamaz. Bu, mimari praksisin bir paradoksu haline gelir. Praksis, bir teorinin özerk olarak uygulanmasına ihtiyaç duyar. Ancak mimar özerk olamaz çünkü pratiğin kendisi kendisi tarafından yapılmaz.

Sonuç olarak, mimarlığın, yapımcılarının özerkliği sınırları içinde kaldığını söyleyebiliriz. Grafikte gösterildiği gibi, mimarlığın kendi özerkliği yoktur; sadece öznenin özerkliğine uyar ve onu kendi özerkliği gibi hisseder. Yani mimarlık kapitalizmde özerk değildir.

Sistemler Yoluyla Özerklik

Kapitalizmde kimin özerkliği vardır? Adından da anlaşılacağı gibi, sermaye özerklikle ayrıcalıklandırılmıştır. Dolayısıyla "işçi"nin aynı zamanda özerkliği olmayan kişi anlamına geldiğini söylemek doğru olur. Bu fikir, herkesin bir işçi olduğu ve kimsenin kendi özerkliğine sahip olmadığı, ortak iyinin bireyselliği bastırdığı komünizmle de örtüşür. Marksistlerin dediği gibi, hiç özerklik yoktur. Bu düzen sistemlerinden ayrı olarak, anarşi herkesin kendi özerkliğine sahip olması gerektiğini öne sürer. Ancak o zaman kooperatif üretim tehlikeye girer.

Yani, eğer mimarlık özerk olmak istiyorsa, "mimarizm" içinde var olmalı veya orta sınıf/beyaz yaka otoritesi, bir profesyonellik tiranlığı veya bir teknokrasi altında yaşamalıdır. Özerk mimarlık hayal ettiğimizde, şöyle bir resim var: eğitimli profesyonellerin işlerinde özerk olduğu bir sistem. Yani, mimarlık için, sakinlerin özerkliği olmamalı veya yaşam alanlarında etkili olmamalıdır. Mimarlar bilir ve yaparlar. Mülk sahipleri bile etkili olmamalıdır. Sonuçta, mülkiyet nedir ki?

Bu bir profesyoneller diktatörlüğü gibi mi görünüyor? Sistem profesyonellerin mesleklerini özerk olarak yapmalarına izin verse bile ve diyelim ki "ben" olma veya daha özerk olma rekabeti yok, o zaman mimarlar neden tasarım yapacaklar? Tanıtım, deney, kamu yararı veya otoritelerinin inançları için. Belki de önce praksis için bir yemin olmalı?

Ek sorular:

1. Kağıt mimarlığı, mimarlığın bir praksisi midir?
2. Teori, mimari praksisi uygulamak için yeterli midir?
3. Mimari praksisin gerekli koşulları nelerdir?
4. Bir mimarın praksisi nedir?

Makale odaklı cevaplar:

1. Kağıt mimarlığı, teoriye bir eklentidir, bir praksis değildir.
2. Bir teori, praksisi uygulamak için yeterli değildir.
3. Mimari praksis, içinde canlı kullanıcıların bulunduğu, özerk olarak tasarlanmış ve uygulanmış bir ortamı içerir.
4. Mimari praksis, kişinin kendi ortak iyi teorisine olan inancını özerklikle uygulamasıdır.

Peki, mimarlık özerk midir? Hayır, değildir. Aynı anlamda değil. İrrasyoneldir.

Referanslar

[^1]: Aquinas, Thomas. (1969). Summa Theologiae. [^2]: Foucault, Michel. (1970). The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences. Pantheon Books. [^3]: Freud, Sigmund. (1910). Five Lectures on Psycho-Analysis, Leonardo da Vinci and Other Works. The Hogarth Press (1957). [^4]: Wilde, Oscar. (1890). The Picture of Dorian Gray. [^5]: Lacan, Jacques. (1949). "The Mirror Stage as Formative of the I Function." [^6]: Sartre, Jean-Paul. (1943). Being and Nothingness.

Mimarlar ne yapar?

Sağduyu, mimarlığı inşaat tasarımıyla ilişkilendirir. Ancak mimarlar daha çok mekân planlamasıyla ilgilenirler. Mekân hakkında yazılmış çeşitli tanımlar olsa da, mekân içindeki pratiklerin, mekânların gerçek tanımlayıcı aktörleri olduğu açıktır. Ancak pratikler gelir ve gider. Bu nedenle, onların zamanla güçlü bir şekilde ilişkili olduğunu söyleyebiliriz. Dolayısıyla, mimarların mekân kullanımını da planladığını kabul edersek, konunun zaman ve koşullarla sınırlı olduğunu da göz önünde bulundurmalıyız. Bu tezle, mimarların insanlar, zaman ve koşulların mükemmel olduğu o "mükemmel an" için tasarım yaptığını varsayabiliriz.

Aynı yer, farklı mekânlar.

Mekanın, mekan pratiğiyle nasıl değiştiğini anlamak için, farklı pratikler yapan farklı insanlarla aynı açıdan ve aynı formda oluşturulmuş bu dört resme bakabiliriz.

İlk resimde eldivenli oturan bir adam görüyoruz. Yerde bir çaydanlık ve boya kovası var. Pencerelerde etiketler var. Bu an, inşaat devam ederken doğal bir sahne. Öte yandan, zaten bir mekân olarak kullanılıyor.

İkinci resimde, pencerenin ve masanın önünde duran bir kadın görüyoruz. Mekân sert unsurlar içeriyor, bu yüzden bir ofis olabilir. Ve zaman gün batımı olabilir. Öyleyse diyelim ki, bu mimarın planıydı. Bu, konunun mükemmel anıydı. Ama ya binanın ekonomisi çökerse? Mimarlık da çöker mi?

Bu üçüncü resimde, kışın yerde uyuyan evsiz bir kadın görüyoruz. O anda mekân hala aynı mı? Mekanın kullanımı değişti, karakterin perspektifi değişti, çevreden beklentiler de değişti. En önemlisi, mekândaki pratikler değişti, bu yüzden mekânın tanımı da değişti. İkinci resimde mekânın adı ofisti ve ofis olarak tasarlanmıştı. Şimdi ise başka bir sığınak.

Son olarak, şimdi aynı yeri bir ev olarak görüyoruz. Örnekler gösteriyor ki, ister mimar olun ister mülk sahibi, mükemmel kontrol bir efsanedir. Hayat devam eder, çatlaklar ihtiyacı olanlar tarafından doldurulur. Ancak, hepimizin aktarabileceği bir şey var: anlar. Her resim aslında günün farklı zamanlarından. İnşaatta saat sabah 7. Ofiste saat akşam 5. Harabede neredeyse gece ve evde yağmurlu bir öğleden sonra. Ama asıl mesele şu ki, eğer şehir değişmezse, aynı mevsimde ve aynı saatte dördü de aynı gün batımını görecek. Louis Kahn'a selam olsun.

Mimar, hizmetini bir değer olarak satar. Ama kime? Büyük olasılıkla kapitalist güce. Neden? Öncelikle yiyecek almak, sonra bir barınak ve güvenlik sahibi olmak, ardından statü kazanmak, sonra özsaygı ve nihayet kendini gerçekleştirmek için. Özetle, Maslow'un piramidini tamamlamak için. Daha kapsayıcı bir ifadeyle, iyi yaşamak için. İyi yaşamanın tanımı kapitalist otoriteler tarafından ilan edilmiş olsa da, kapitalizmin işçi kölelerini bu şekilde avlaması kişisel bir sorundur ve konfor için itaat etmek olarak tanımlanabilir.

İkinci olarak, kapitalistlerin tarafından bakıldığında, mülk sahipleri imajlarını somutlaştırmak ve ifadelerini enjekte etmek, emirleriyle yönetmek ve başkaları üzerinde çalışmak için mekâna olan ihtiyaçlarını beslemek üzere mimarlara ihtiyaç duyarlar. Bu, öncelikle bir banka, bir otel, bir hastane veya bir iş merkezi gibi bir işleve sahip inşa edilmiş bir mekâna ihtiyaçları olduğu anlamına gelir. Artı, post-Fordist Kapitalizmde, her yatırımın kısa sürede piyasada aktif hale gelmesi gerekir, bu yüzden müşteriler tarafından en yakın zamanda ulaşılabilir olması daha iyi olur. Bu nedenle, tasarımı daha sonra gelir. Bu yüzden tasarım sürecindeki kararlar, zaman kazandıracak ve kâr için daha iyi olacaksa bir mimar tarafından tanımlanabilir. Bu nedenle, mimarlar özerk hissedebilirler. Ancak, kapitalist güç olmadan inşa etme yetenekleri olmadığını akılda tutmalıdırlar. Ayrıca, onlar sadece kum havuzunda oynuyorlar. İşte özerklik sorunu budur. Mimarın tanımlanmış bir görevi varsa bu özerklik sayılır mı?

Bu yazı, tanımların matematik problemleri gibi göründüğünü kabul eder. İki farklı tanımı toplarsak, bir toplam tanım elde edebiliriz. Mimar, toplam bir tanım olarak, bir bina tasarımcısı ve bir yöneticinin toplamı olabilir (Fig.01). O bir bina tasarımcısıdır çünkü tasarım yapabilir, ancak sadece bir bina tasarımcısı olamaz çünkü eğitimsiz veya deneyimsiz bir kişi bile bir bina tasarlayabilir. Bir mimarın tasarımının uygulanabilir, zaman açısından verimli ve bir işbirliği süreci olması gerektiğinden, müşteriye rapor vermek için yönetim yeteneklerine de ihtiyacı vardır. Bu da onu aynı zamanda bir yönetici yapar.

Yöneticiler araçlar gibidir ve yönetim kısmının büyük olasılıkla kapitalizmin ayrılmaz bir parçası olduğunu söylemek kolaydır. Kendilerine ait değerleri veya kişisel fikirleri yoktur. Sadece otoritelerin değerlerini hedeflerler, tıpkı mimarlarda olduğu gibi. Satın alınabilir/satılabilir mallar üretmeye çalışırlar. Bir mimar meta üretirken aynı şeyleri yapsa da, salt yönetimi mimarlıktan ayırmalıyız çünkü bir yönetici tasarımı yönlendiremez veya tasarım sürecine katkıda bulunamaz; bir yönetici onu sadece satın alabilir, kiralayabilir veya bir mülk sahibi gibi isteklerini dikte edebilir.

Denklemler yaparken, daha derine inmek için sanatı ve tasarımı da ayırabiliriz. Foucault'nun dediği gibi, insan tarafından yapılan her şeyin bir ifadesi varsa, yaratım sürecinin kendisinin de bir ifade taşıdığına bağlanabilir. Hem sanat hem de tasarım, bir ifadeyle yaratım sürecinin sonuçlarıdır, ancak kullanımlarıyla ayrılırlar.

Sanat nihai üründür. Bir sanatçı tarafından nihai şekline getirilir. Nihai bir sonuç olarak yapılır. Büyük olasılıkla tek bir kopyadır ve sadece sanatçıya hizmet eder. Öte yandan, bir tasarım daha çok üretimin kendisinden ziyade inşa etmek için bir yöntem gibi hissettirir. Tasarımcı tarafından somutlaştırılabilir, ancak başkaları tarafından da somutlaştırılabilir. Benzer şekilde, tasarımcıya hizmet edebileceği gibi başkalarına da hizmet edebilir. Sanat yeniden şekillendirildiğinde bozulabilir çünkü her yeni olan bir öncekinin takipçisi olur, ancak bir tasarım formunu korur. Bunun altında, mimarlık bir sanat mıdır yoksa bir tasarım mıdır? Karıştırıldığında, sanat endüstrisi aynı anda aynı sorunu yaşar mı?

Alıcı, mülk sahibi, talep eden. Hepsinin eksiklikleri aşikârdır. Plan yapamazlar; sadece nakit verebilirler. Yönetemezler; sadece güç kullanabilirler. Yaratamazlar veya hayal edemezler; sadece isteyebilirler. Onlar için toplam sorun üretememeleridir; üreticilere ihtiyaçları vardır. Bu üreticileri kullanmak için, kendileri tarafından önceden tanımlanmış bir değer olan para birimini kullanırlar. Dahası, onlar tarafından kullanılan üreticiler, yine mülk sahipleri tarafından önceden tanımlanmış bir değer olan konforu elde etmek için para birimini kullanırlar.

Sonuç ve kapitalizmin ayrılmaz bir parçası olmaya karşı ütopik bir çare olarak: Eğer bir mimar, mülk sahibinin konforu için taleplerine itaat etmezse ve aynı zamanda bir tasarımcı veya sanatçı ve bir yönetici olduğundan, kendi ve mülk sahibinin kapitalist kârından ziyade ortak çıkar için tasarım yaparsa ve yine kendi ve mülk sahibinin kapitalist kârından ziyade ortak sorumlulukla yönetirse, kapitalizmin ayrılmaz bir parçası olmaktan kurtulabilir. Eğer mesleğini yapmaya devam edebilirse.

Kaynakça

• Adam, Robert. 2012. "The New Global Era and the Global Elite." In The Globalization of Modern Architecture, by Robert Adam, 75-108. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing.
• Aureli, Pier Vittorio. 2014. "Manfredo Tafuri, Archizoom, Superstudio, and the Critique of Architectural Ideology." In Architecture and Capitalism: 1845 to present, by Pier Vittorio Aureli, 132-147. New York: Routledge.
• Aureli, Pier Vittorio. 2011. The Possibility of an Absolute Architecture. Cambridge: MIT Press.
• Aureli, Pier Vittorio. 2011. "Toward The Archipelago." In The possibility of an absolute architecture, by Pier Vittorio Aureli, 1-46. Cambridge: MIT Press.
• Hirst, Paul. 1993. "Foucault and Architecture." In AA Files, 52-60. London: Architectural Association School of Architecture.

Mimar olmak paradoksal bir meslektir. Disiplin ve pratik nadiren birbiriyle örtüşür. Disiplin, bir mimarın durumun sorununa cevap vermesi gerektiğini, yaratıcı olması ve bunu özgün bir şekilde çözmesi gerektiğini söylerken, pratik özgünlükten kaçınır ve kendini "güvenli" kararlarla savunur. Bu durum genellikle piyasada ve akademide aynıydı. Bu, Ayn Rand'ın Fountainhead romanını birçok yönden hatırlatır.[^1]

Roman, mimarlık üzerine idealleri olan ve kendisinden asla taviz vermeyen bir mimara odaklanır. Ancak bu, absürt derecede zordu. Bütün piyasa, akademi, kamuoyu ona karşıydı. Süslü tarihsel imaları sıkı bir şekilde savunuyorlardı ve kamusal olarak önde gelen bir otorite tarafından yönlendiriliyorlardı. Roman on dokuzuncu yüzyılın başlarında geçse de, bir mimara odaklanmış olsa da, bu herhangi bir meslek için yeni bir şey değil, pratik ve praksis arasındaki ayrımın güçlü bir örneğidir.

Marx'a göre,[^2] Kapitalizm kendini göstermek için yeni yollara ihtiyaç duyar, ancak bu eylem asla tekrarı engellemez. Aslında, onların asıl amacı aynı şeyleri yeni gibi satmaktır. Bu şekilde, Kapitalizm önceki "yenilikleri" elden çıkarıp yeniden kullanabilir ve aktörleri asla değiştirmez. Tıpkı Ayn Rand'ın romanında otoriteyi ima ettiği gibi. Modayı belirleyen ve bireyleri linç eden bir otorite, bu sayede bilinen aktörleri kontrol eder.

Mimarlık, diğer yaratıcı mesleklerden ayrılır. Diğerleri teorilerini bireysel olarak uygulayabilirken, mimarlar sermaye ve diğer profesyonellerle işbirliği yapmak zorundadır. Bu durum özgürleştirici eylemi kilitler. Bu durumda, mimarların gerçek pratiğinin ne olduğunu yeniden düşünmeliyiz. Çünkü eğer bir mimar kendi pratiğinde özerk bir faktör değilse, bu mimarın pratiği olarak sayılabilir mi?

Mimarların mimaride özerk faktörler olamamasının birkaç nedeni vardır. Ancak bunları bir mücadelenin, yani sermayenin ve mimarın iradesi arasındaki mücadelenin sonuçları altında toplayabiliriz. Sermaye kendini ifade etmek için bir mekân isterken, mimar da kendi teorisini uygulamak ister. İlk başta bu karşılıklı görünebilir, ancak bir çelişki anında otorite ortaya çıkar ve kendini gösterir. Sermaye, kültürü, inancı, faydacı faktörleri veya güvenlik iradesi nedeniyle baskı hissettiğinde, kimin iradesi bir kenara bırakılacaktır? Mimarın.

Sermaye, işçileri asgari ücretle (sadece yaşamak ve varlığını sürdürmek için yeterli olan değer) çalışması gereken ve yeri doldurulabilir kişiler olarak görür. Kropotkin'in dediği gibi:[^3]

...modern bir işçinin ideali, herhangi bir el sanatı bilgisi olmayan, çalıştığı sanayi hakkında hiçbir fikri olmayan, bütün gün ve bir ömür boyu aynı küçücük parçayı yapmaktan başka bir şey yapamayan bir erkek ya da kadın, hatta bir kız ya da erkek çocuk gibi görünüyor.

Sermayenin işçi ve irade görüşü karşısında, işçiler siner ve itaat ederler. Çoğu durumda, "yaratıcı" bir işçi olarak bir mimar da aynı şeyi hisseder. Çünkü on dokuzuncu yüzyılın aksine, yirminci yüzyılın yaratıcı işçisini bulmak ve değiştirmek kolaydır ve ayrıca değiştirilme korkusu nedeniyle aynı işi yapar. Dahası, işi tekrar tekrar aynı olmaya devam eder.

Mimari Praksis ve Özgürleşme Arayışı

Praksis tanımında, Güven Arif Sargin iki önemli isme ve onların tanımlarına atıfta bulunur:[^4]

Karl Marx'a göre praksis, devrimci/dönüştürücü bir siyasi angajmandır; şunu hatırlamalıyız ki, bu angajman düşünme ve eyleme arasında diyalektik bir süreç kurar ve kasıtlıdır. Hannah Arendt, Marx'ın argümanını bir adım ileri taşır ve praksisin özgürleştirici olan şey olduğunu söyler. Ona göre, özgürleştirici olmayan bir düşünme ve eyleme birliği gerçek praksisi temsil etmez.

Referanslara göre, praksis yalnızca bireyin kendi doğruluk inancına göre iyi olduğuna inandığı niyetli eylemle var olur. Doğal olarak, bu eylem büyük bir sorumlulukla gelir ve hedef haline gelmeye neden olur. Bu caydırıcı yansımalara rağmen, bunu birkaç yöntemle yapmak mümkündür.

Birincisi, bireysel olarak uygulanabilir. Bir bireyin sermaye karşısında bir kale olabilmesi ve praksis ile direnebilmesi mümkündür. İnançlarını somutlaştırabilir ve onurunu koruyabilir. Yine de, konu mimari praksis olduğundan, önceki bölümde belirtilen tanımlar nedeniyle sonuç praksisinin mimari bir praksis olup olmadığı sorgulanabilir. Bunu örneklemek için, işte makalenin praksis hayaline göre praksisini yapan bir mimar.[^5]

Amerikalı mimar Lebbeus Woods (1940-2012), yaklaşımını siyaset üzerine kurarak "kağıt üzerinde" mimarlık üreten istisnai bir mimardı.... Kariyeri boyunca Woods, metinler, stüdyo çalışmaları, kitaplar ve her şeyden önce çizimler dahil olmak üzere kapsamlı bir şekilde üretim yaptı.... Eserlerinin "mimari ürün" olarak kabul edilmesi için mimarlığın disipliner sınırlarını genişletmek amacıyla.

Burcu Köken'in makalesine göre, bir çizim hala bir teori olduğundan, Woods'un çizimlerini mimari bir praksis olarak sayabilir miyiz?

İkinci yöntem, praksisi oligarşik bir eylem olarak uygulamaktır. Bu yöntemle ilgili soru şudur: Bir grup insanın, birbirlerini etkilemeden, aynı teoriye, aynı iyilik inancıyla ve aynı doğruluk inancıyla inanması mümkün müdür?

Ayn Rand'a göre bu mümkün değildir. Bir fikrin mülkiyeti bir gruba ait olamaz; yalnızca bir bireye aittir. Bir grubun beyni diye bir şey yoktur. Sadece bir bireyin beyni vardır. Ancak epistemolojik olarak, hakikat (aletheia) tektir ve her birey kendi geçmişinden sıyrıldığında onu görebilir. Farklı isimler verebilirler veya farklı davranabilirler, ancak bu onların farklı praksislere sahip olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle, bu makale, mimari praksisin ancak, teoriyi bulan ve ona iradeyle inanan, başkalarının kabulünü beklemeden ama yine de birlikte hareket eden katılımcıların oligarşik bir eylemi koşulunda özgürleştirici bir proje olabileceğini ima etmektedir.

Üçüncü ve son praksis yöntemi, önceki paragrafta belirtildiği gibi kitlesel bir eylem olarak gerçekleştirilebilir. Ancak, önceki bölümde belirtildiği gibi bu bir mimari praksis olamaz. Yine de, bu kitlesel eylem yalnızca katılan bireylerin ütopyalarıyla gerçekleşir. Bu ütopyaların hakikat etrafında dönmesi ve neyin iyi olduğuna dair yakın inançları içermesi gerekir. Bu durumda, mimarların görevi, korkusuzca dimdik durarak ve dikte etmeden örnek olarak ütopyalarını somutlaştırmak olacaktır.

Son bir soru. Mimari praksis özgürleştirici bir proje midir? Eğer bireyler ve bir grup olarak durmazlarsa, değildir.

Referanslar

[^1]: Rand, Ayn. 1943. The Fountainhead. [^2]: Karl Marx, Friedrich Engels. 2013. Kominist Manifesto. Istanbul: Yordam. [^3]: Kropotkin, Pëtr. 1898. Fields, Factories and Workshops. [^4]: Sargin, Güven Arif. 2014. "Mimari Praksis: Etik, Toplumculuk ve Direnç[1]." mekân_praxis. 9 28. Link. [^5]: Köken, Burcu. September 2015. "Drawing As A 'Critical Act': Fiction And The Unconventional Architecture Of Lebbeus Woods." A Thesis Submitted To The Graduate School of Natural and Applied Sciences of Middle East Technical University in Partial Fulfillment of The Requirements for The Degree of Master of Architecture in Architecture.

Politik terimi[^1] Aristoteles tarafından ortaya atılmıştır. Onun tanımına göre: polis ile ilgili olan ve polisi ilgilendiren şeyler politiktir. Yazı, polisin artık kamusal olduğunu, dolayısıyla evrimsel olarak kamusal ile ilgili olan ve kamuyu ilgilendiren şeylerin politik olduğunu ima eder. Pier Vittorio Aureli, The Possibility of an Absolute Architecture adlı kitabında siyaseti insanlar arasındaki boşluk[^2] olarak tanımlar. Bu kabul edilebilir bir ifadedir çünkü insanlar sosyal yaratıklardır. İnsanlar birbirleriyle ilişki içindedir ve ilişki kurmak için araçlar kullanırlar. Bu araçlar, insanların dokunduğu veya inşa ettiği şeylerdir.

İlişki kurarken, sürekli olarak birbirlerini etkilemeye veya etkilenmeye çabalarlar. Zihinden zihne olan bu etkiler mutlak ve doğrudan değildir. Bu etkiler, şeyler aracılığıyla iletilir; diyelim ki araçlar veya Foucault'nun terimleriyle ifadeler[^3]. İfadeler bir tarih, bir fikir, başkalarının veya kendinizin bir propagandasını taşır. Bir kelime, bir ses, bir tasarım, bir emir veya bir bina gibi farklı biçimlerde görülebilir. Bir ifadenin tek koşulu, doğal olmaması, yani kültürlenmiş olmasıdır.

Bu yazının konusu olarak, şimdi insanlar ve aralarındaki boşluk var. Bu boşlukta ifadeler var. Siyaset, insanlar arasındaki boşlukta bu ifadelerin ticaretidir. Buna bağlı olarak, her ifade, başkalarını hedefleme doğası gereği politik bir şeydir.

Mimarlık bir ifade midir?

Bu soruyu incelemek için, mimarlığın ne olduğunu tanımlamalıyız. Kendi özgün pratik amacına göre mimarlık, bir kişiyi barındıran sınırlayıcı bir mekândır. Barınağın insanlar için mi yoksa insanlardan ayrı olarak çevreye karşı mı yapıldığı sorgulanabilir.

Her barınak bir mimarlık mıdır? Olmamalıdır çünkü barınak doğal da olabilir. Dahası, mimarlık mimarlara ihtiyaç duyar (meslekten ayrı olarak, bu yazı mimarı bir yaratıcı olarak kabul eder). Bir kişi tarafından yaratılmış bir barınak bile, hala başkaları için olduğu anlamına gelmez. Mimarlık kişisel de olabilir.

İzole bir gezegende bulunan bir kişi hayal edin. İklime karşı, bir barınak tasarlayıp şekillendirmesi mümkün olabilir. Bu durumda, kendi barınağının mimarı olurdu. Dahası, barınaklar mimarlık olurdu. Tasarımın kendisi tarih, otorite bilgisi veya kişisel fikir ifadeleri taşısa bile, kendisi için yaratıldığı için bir ifade olmazdı. Çünkü bu koşullarda, insanlar arasındaki boşluk sonsuz olurdu. Bu nedenle bu yazı, mimarlığın bir ifadeden veya politikadan daha ayrıcalıklı olduğunu ima eder.

Post-yapısalcı[^4] algılardan kaçınmak için bir durumu anlarken açık olmalı ve iyi sıralamalıyız. İnsan sosyal bir varlık olsa da, kamudan ayrı yaşayabilir ve çevre insan olmadan da var olabilir. Bir insanın çevrede var olduğu bir durumda, ifade olmadan mimarlık yaratabilir. Bu yüzden bu yazının sırası şekil 1'deki gibidir.

Peki ya bir insan kamudaki diğer insanlar gibi bir kişiyse ve mimaride yaşamıyorsa ama mimarlık arasında yaşıyorsa? Elbette mimarlık, birbirleri arasında bir şey olurdu. Şekil 2. Mimarlık bir ifade haline gelirdi.

Yazının ima etmeye çalıştığı gibi, ifade farklılaşır. Bir kişi insanlardan başka bir şeyi hedeflerse bir ifade olmayacaktır; öte yandan, insanlarla ilişki kurmak için her araç bir ifade haline gelir.

Tamam, mimarlık kamuda bir ifade haline geldi ama politik mi? Tıpkı bir ifade haline gelirken olduğu gibi, politik de olur. Yine de, buna tercih edilen cevap şudur: Mimarlık, onu yaratanların elinde politik bir araçtır. Bu cevaplarla yazı, mimarlığın kendi başına politik olmadığını, onu politik yapan şeyin yaratıcıların başkalarını etkileme amacı ve çabası olduğunu ima etmeye çalışır. İşte bu yüzden sadece insanlar siyaset yapar ve bu siyasi kararların araçları politik araçlar haline gelir.

Kaynakça

• Aureli, Pier Vittorio. 2011. "Toward The Archipelago." In The possibility of an absolute architecture, by Pier Vittorio Aureli, 1-46. Cambridge: MIT Press.
• Belsey, Catherine. 2002. Postyapısalcılık. Ankara: Dost Kitapevi.
• Hirst, Paul. 1993. "Foucault and Architecture." In AA Files, 52-60. London: Architectural Association School of Architecture.

Referanslar

[^1]: Aristotle. 2000. Politics. Edited by Paul Negri. Translated by Benjamin Jowett. New York: Dover Publications. [^2]: Aureli, Pier Vittorio. 2011. The Possibility of an Absolute Architecture. Cambridge: MIT Press. [^3]: Hirst, Paul. 1993. "Foucault and Architecture." In AA Files, 52-60. London: Architectural Association School of Architecture. [^4]: Belsey, Catherine. 2002. Postyapısalcılık. Ankara: Dost Kitapevi.

Otokratik Rejimin Yerel Yönetimlere Müdahalesi

• Yerel yönetimlerin merkezi hükümet tarafından devre dışı bırakılması
• Yargı bağımsızlığının ortadan kaldırılması
• Üniversitelerin bilimsel özerkliğinin yok edilmesi
• Toplumsal muhalefet ve meslek kuruluşlarına artan baskı

Bu ortam, yaklaşan ekonomik krizin yaşam koşullarını daha da ağırlaştırıyor.

Seçimlerin Toplumsal Muhalefet İçin Önemi

Otokratik rejimin hâkim olduğu bir dönemde yapılacak yerel yönetim seçimleri, toplumsal muhalefetin ilk sınavı niteliğinde. Bu yüzden 31 Mart 2019 yerel seçimleri Türkiye’nin geleceği için kritik bir dönemeçtir.

Küresel ve Yerel Ekonomik Dinamikler

Küreselleşme ve neo‑liberal dönüşüm sürecinde kapitalizm, kentsel alanları sermaye üretim aracı olarak konumlandırdı. Türkiye’de de yeni yapılanma dinamiklerine uygun olarak kentsel rant kamu yararı yerine merkezi ve yerel yönetim politikalarının önceliği haline geldi.

Siyasi İktidarın Kentsel Politikaları

• 16 yıldır iktidarın, egemen sermaye sınıflarıyla iş birliği içinde ekonomik sürekliliği sağlamaya odaklanması
• Kentsel ve kırsal alanda yapılaşmanın önünü açan yasal düzenlemeler getirilmesi
• Sermaye gruplarının mevcut iktidarın adaylarını destekleyici demeçler vermesi

Planlı Olmayan Yapılaşma ve Çevre Sorunları

Geçmişte merkezi ve yerel iktidarlar, plansız yapılaşmaya göz yummuş ve bu alanlar yeni yatırım hedefi haline gelmiştir. Kent merkezlerinde ve kırsal alanlarda:

• Kamusal alanların satışı (yeşil alanlar, doğal sitler vb.)
• Kentsel rantın kamu yararı yerine özel çıkarlar için kullanılması

Bu süreç, kent ve çevre suçları olarak nitelendirilebilecek büyük rant tesislerinin yasallaştırılmasıyla sonuçlandı.

2012 Yılındaki 6360 Sayılı Kanun ve Merkeziyetçilik

• Büyükşehir sayısının artırılması ve İl Özel İdarelerinin kaldırılması
• Köy muhtarlıklarının tüzel kişilikten çıkarılarak mahalleye dönüştürülmesi
• Köylülerin ortak mallarını ve meralarını kaybetmesi

Bu düzenlemeler, Anayasa’nın 127. maddesine aykırı olarak merkezi idareye bağlı bir yönetim anlayışını pekiştirdi.

Çevresel ve Afet Riskleri

• Planlı olmayan yapılaşma, kentleri deprem ve diğer afetler karşısında güvencesiz hâle getirdi.
• Bütüncül bir yaklaşım olmadan, afet riskini azaltacak gerçekçi projeler üretilmedi.

İmar Affı ve İmar Barışı

İktidar, oy kaygısıyla “imar barışı” adı altında imar affı çıkararak:

• Yurttaşların can ve mal güvenliğini tehlikeye atması
• Kaçak yapılaşmanın yeniden teşvik edilmesi

Yerel Yönetimlerin Özerkliğine Yönelik Baskılar

• Belediye bütçelerine el konulması ve kurumların işlevsizleştirilmesi
• Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile yerel yönetimlerin mali ve idari yapılarının değiştirilmesi

Öneriler

Yapılı çevrenin sağlıklı, sürdürülebilir ve kamu yararını gözeten politikalar çerçevesinde üretilmesi, korunması ve kullanılması:

• Kamu yönetimi, merkezi ve yerel yönetimler, meslek kuruluşları ve tüm kesimlerin ortak sorumluluğudur.

Bu bağlamda:

1. Kentlerin yeniden üretici niteliği vurgulanmalı, kültürel üretim alanı olarak kimlikli ve yaşanabilir hâle gelmelidir.
2. Yerel yönetimlerin demokratikleşmesi ve özerkliğinin güçlendirilmesi sağlanmalıdır.
3. Doğal ve çevresel kaynakların korunması için uzun vadeli çevre politikaları geliştirilmelidir.
4. Tüm yurttaşların eşit oranda kaynak kullanımına erişimi temin edilmelidir.

Demokratik işleyiş ve adaletin toplumsal talep haline geldiği bir ortamda, eşitliğe dayalı, temel hak ve özgürlüklere saygılı bir ülke hedefiyle, özerk yerel yönetimlerin etkinliğinin artırılması için bütün ilgili kesimler birlik ve dayanışma içinde hareket etmelidir.

Yerleşik hayatla beraber gelen hareketsizlik, toplulukları düşman topluluklara karşı kolay bulunabilir hale getirmiş. Buna karşılık olarak kasabalılaşmış topluluklar surlar inşa etmişler. Bildiğimiz en eski yerleşim olan Çatalhöyük’te bu surlar bitişik nizam (yan yana) yapıların dış duvarlarıyla doğal olarak oluşmuş. Yıllar sonra, yapı girişlerinin tavandan yer seviyesine alınmasıyla sokaklar ve meydanlar oluşa gelmiş. Sokakların ve meydanların yarattığı açıklık ise ayrı bir yapı olarak, kent sınırlarını saran sur yapılarıyla kapatılmış.

Surlardan geçiş noktaları olan kapılar şehre gelenler için ilk fiziksel temasın yaşandığı alanlar. Bu alanlarda bugünkü sınır kapıları gibi bir takım kontroller yapılır ve uzun bekleyişler yaşanır. Bu bekleyiş sırasında bayrak, simge, fresk, çoğunluğun giyim tarzı, ırkı, dili gibi ifadelerle karşılaşılır. Bu ifadeler kente giriş yapacaklar için kapının ardında onları neyin beklediğini, bu kentin hangi iktidarın kontrolü altında olduğunu söyler onlara. Ki bir kente izinli giriş yapmak oradaki iktidarın yargısını kabul etmektir.

Zamanla surlar kolay yıkılabilir hale gelmişler. Bu nedenle savunma ihtiyaçlarını yerine getiremez hale gelip amaçsızlaşmışlar. Hatta büyüyen şehirlerin sınırlarında problem yaratan elemanlar haline gelmişler. Bugün turistik değer taşımayan surların herhangi bir nedenle yıkılabildiklerini görüyoruz.

Bir mekânın sahibi ayrı kullanıcısı ayrı olabilir. Etrafta sahip yoksa kullanıcının söz hakkı vardır ”kişisel fikrim olarak bence mekân onu kullananındır” Bu kullanıcıların (o zamanki derebeyleri, ağalar ve valilerin) ilk hiyerarşi mekanizmaları olan surlar ortadan kalkınca çözümü; kontrol yapılarının ve hiyerarşi simgelerinin, merkezi mekânlara yerleştirilmesiyle bulmuşlar. Mesela çeşme gibi mecburi bir ihtiyacın olduğu bölgeyi meydanlaştırıp etrafına belediye binası, kilise, cami, heykel, anıt, yazı, bayrak gibi kentsel öğeler yerleştirmişler.

Çok geçmeden bu meydanlar iktidarla bütünleşmiş ve halk problemlerini bu meydanlarda yüksek sesle dile getirmeye başlamışlar.

Meydanlardan Sokaklara

Meydanlar büyük alanları kapsayan düğüm noktalarıdır, etrafını iktidara yakın kişilerin himayesindeki yapılar çevreler. Çevreleyen yapıların ihtiyaç halinde rahatça kullanılması durumu meydanları mükemmel kontrol alanlarına dönüştürür. Böylece iktidar bu bölgeleri güven verici ya da tehdit edici olarak kullanır. Buna rağmen meydanlar bir kentin gözü kulağı olma işlevini sürdürür.

Endüstri öncesi dönemlerin sokakları ise meydanların aksine olabildiğine dardır. Böylece sokaklar etraftaki binalarca gölgelenebilir, komşular birbirleriyle daha kolay etkileşime geçebilirler. Hatta sokakları kullanmadan mekân değiştirebilirler. Bu zıtlığı sağlayan kentlerde, meydanlarda tepki gösterenler, sözlerini söyledikten sonra dar sokaklara çekildiler. Çünkü bu sokaklarda kolayca barikat kurulabiliyor, sokaktan sokağa düzesiz bir biçimde rahatça geçebiliyorlardı. İktidar araçları ise sokakların bilinmezliğinde güvenli bir pozisyon sağlayamıyordu. İktidar bunun çözümünü yeni yapılaşma bölgelerinde geniş cadde ve sokaklar yaparak, eski yerleşmelerde ise bazı binaları yıkıp bulvarlar yapmakta buldu. Bunun yanında kontrol teknolojisinin gelişmesiyle, karasal engel uygulamak gittikçe önemsizleşti. Kitleler evlerine veya yer altına çekildiler.

1990 sonrası internetin ulaşılabilir hale gelmesiyle bu kitleler tekrar birbirleriyle haberleşebilme ve ekran arkasındanda olsa söz söyleyebilme olanağı buldular. Buna karşın internetin gözle görünmez, elle tutulmaz ortamı kimse için güvenilir bir alan değildi.

Sanal Dünyada Yapılaşma

Bugün biz onu tam bir yapı olarak algılamasakta; her gün tuşlara basarak içinde hareket ettiğimiz devasa dijital yapılar karşımızda duruyor. Biz mimarların gayet alışkın olduğu; akış, kamusal alan, özel alan, sınırlar, saydamlıklar, görünüş gibi terimler bu yapıda da aynı işlevlerini sürdüyorlar. Dijital dünyaya göre belki büyük bir ölçek ama en basitinden bilgisayarlarımız evimiz, internet şehrimiz, sosyal ortamlar meydanlarımız demek pekte yanlış olmayacaktır. Ki bahsi geçen kentsel yaşanmışlık örnekleriyle aynı şekilde internet kullanıcılarıda sosyal ortamlarda meydanlarda hissettikleri gibi bir gerginlik yaşamakta, tehlike hissettiği anlarda kontrolü daha zor alan, tüm toplumla değil de bireyler arasında etkileşim sağlayan haberleşme ağlarına geçiyorlar.

Konu sadece internet değil en temel noktasında sistem prensibi olan birler sıfırlarda mimari disipline yakın tasarlanmakta. Bunun yanında okulların her sene istihdam açığından daha fazla mezun vermesi, daha sonra anlatacağım bir konu olan mimarların mesleki sıkışması olsun, bulunan işlerin mimariyle yakından uzaktan ilişkisi olmaması gibi konularla birlikte düşününce; bence aldığımız disiplinle bizimde bu sanal dünya sektörüne el atabilmemiz gerek. Belli mi olur, belki bu fiziksel dünyada ekonomik ve çevresel faktörler nedeniyle çözemediğimiz problemlerin ilk örneklerini bu ortamda verip sonradan fiziksel olarak ta üretilebilinmesini sağlayabiliriz ya da daha deneyimli yaklaşabiliriz.

Ahmet Berk Özerk